Sylwia Gregorczyk-Abram, rzecznik praw obywatelskich skierowała do Ministerstwa Klimatu i Środowiska (MKiŚ) pismo, w którym pyta o funkcjonowanie systemu kaucyjnego. Ten zaś, choć teoretycznie działa od 1 października 2025 r., to wciąż sprawia wiele trudności.
Rzecznik praw obywatelskich wskazuje, że „obywatele skarżą się na: zbyt małą liczbę i odległość punktów zwrotu (MKiŚ wskazuje, że w całym kraju działa 64 tys. punktów zwrotu -red.), wykluczenie z pełnego udziału w systemie małych sklepów, trudności z przechowywaniem opakowań kaucyjnych, wadliwe działanie automatów trudności z przechowywaniem opakowań kaucyjnych, wadliwe działanie samych automatów, wydawanie bonów kaucyjnych zamiast gotówki, niedostateczną informację o systemie, niedostosowanie rozwiązań systemu do sytuacji osób ze szczególnymi potrzebami, a w końcu – brak możliwości skutecznego zgłaszania nieprawidłowości”.
Czytaj więcej
Sukces systemu kaucyjnego nie jest zasługą rządzących. Władze resortu klimatu chwaląc się wysokim poziomem odzysku, zdają się zapominać, że wprowad...
W piśmie RPO czytamy, że „sposób organizacji systemu kaucyjnego powinien uwzględniać nie tylko przewidywaną skuteczność środowiskową, ale również wymogi wynikające z konstytucyjnych zasad ochrony środowiska, równego traktowania oraz dostępności usług i infrastruktury”.
Trudno dostępne punkty zwrotu
Wśród najbardziej palących problemów Gregorczyk–Abram wymienia iluzję powszechnego dostępu do systemu kaucyjnego. Zdaniem RPO wysoka liczba punktów zbiórek nie rozwiązuje problemu. Konieczne jest również dostosowanie ich do możliwości ruchowych i sensorycznych osób z niepełnosprawnościami oraz starszych. Przywoływane przez RPO raporty wskazują, że bariery w dostępie do punktów zbiórki mają charakter systemowy, a nie jedynie punktowy.
dotychczas zwrócono tyle opakowań kaucyjnych
tyle punktów zwrotu działa na terenie całej Polski
„O rzeczywistej dostępności systemu decyduje bowiem możliwość bezproblemowego przejścia obywateli przez cały proces zwrotu opakowania i odzyskania kaucji, co jak wnioskuję na podstawie napływających skarg od obywateli – pozostawia obecnie wiele do życzenia” – stwierdza RPO. Dodaje, że „na gruncie prawa unijnego nie wystarcza wyłącznie formalne zapewnienie zasięgu terytorialnego systemu. Konieczne jest uwzględnienie jego rzeczywistej dostępności i bliskości”.
Poszkodowani mieszkańcy wsi
Najtrudniej zwrócić opakowanie ze znaczkiem kaucji na wsi. O ile obowiązek pobierania kaucji ciąży na każdym sprzedawcy, o tyle zwroty muszą przyjmować tylko ci, którzy prowadzą sklepy o powierzchni przekraczającej 200 mkw. Mniejsze sklepy mogą dobrowolnie przystąpić do programu zbiórek.
Tymczasem „w małych miejscowościach, w których lokalny handel opiera się przede wszystkim na placówkach o powierzchni sprzedaży poniżej 200 mkw., mieszkańcy mogą mieć możliwość zakupu napoju objętego systemem kaucyjnym, lecz jednocześnie nie mieć możliwości zwrotu opakowania w miejscu zakupu i odbioru uiszczonej wcześniej kaucji. Dla tych mieszkańców chęć pełnego korzystania z systemu kaucyjnego niejednokrotnie równa się zatem konieczności odbycia podróży do odległego punktu zwrotu, często znajdującego się w innej miejscowości” – wskazuje RPO.
Bony i awarie automatów zniechęcają do kaucji
Konsumenci skarżą się również na zakaz zgniatania butelek, co przekłada się na konieczność gromadzenia w domu worków z zajmującymi dużo miejsca opakowaniami. Zdaniem RPO problematyczna jest również sprawa bonów i terminu ich ważności (zazwyczaj miesiąc). MKiŚ zapowiedziało już uchwalenie przepisów wydłużających ten okres. RPO zauważa jednak, że już sama „konieczność udania się do kasy sklepu w celu wymiany bonu na gotówkę, a niejednokrotnie także uzasadnienia obsłudze prawa do rezygnacji z jego wymiany na kolejne zakupy oraz przymus realizacji bonu w miejscu pierwotnego zakupu, to czynniki zniechęcające konsumentów do uczestnictwa w systemie”.
Czytaj więcej:
Część polskich firm rezygnuje z eksportu z obawy przed naruszeniem unijnych przepisów o opakowaniach, które już muszą być stosowane, choć Polska wc...
Pro
RPO alarmuje, że konsumenci nie wiedzą, co mogą zrobić w przypadku awarii automatu. „Zgodnie z obowiązującymi przepisami sklep powinien wówczas zapewnić możliwość przyjęcia opakowania w sposób tradycyjny i wypłacić konsumentowi należną kaucję. W praktyce jednak konsumenci nie zawsze mogą skorzystać z tej możliwości, spotykając się z odmową ze strony personelu sklepu” – pisze RPO. Dodaje, że w takich sytuacjach konsument jest zmuszony odbyć podróż do innego sklepu, w nadziei, że ten przyjmie zwrot.
Z pisma RPO wynika również, że Polacy nie wiedzą, jak i do kogo mogą zaskarżyć niewywiązywanie się sklepu z ciążących na nim obowiązków związanych z funkcjonowaniem systemu kaucyjnego. „Ustawodawca nie określił w ustawie, w jakiej formie i w jakim trybie konsument może zgłaszać nieprawidłowości do Wojewódzkiej Inspekcji Ochrony Środowiska i jakiego rezultatu swojego zgłoszenia może się spodziewać. Brak jest przede wszystkim gwarancji niezwłocznej interwencji WIOŚ i ostatecznego odzyskania kwoty kaucji” – pisze RPO.