Projekt ustawy o oświadczeniach o stanie majątkowym (nr z wykazu: UPRO13) został właśnie wpisany do rządowego wykazu prac legislacyjnych, a jego przyjęcie przez Radę Ministrów planowane jest na wiosnę przyszłego roku.
„Podstawowym założeniem jest zgromadzenie oświadczeń majątkowych osób zobowiązanych w jednym miejscu składowania i przetwarzania danych, jakim będzie Centralny Rejestr Oświadczeń Majątkowych” – czytamy w kluczowej informacji o projekcie ustawy, za którego przygotowanie odpowiadają minister koordynator służb specjalnych Tomasz Siemoniak oraz jego zastępca, sekretarz stanu w KPRM gen. Radosław Kujawa.
Do składania oświadczeń ma służyć strona internetowa o roboczej nazwie „oswiadczenia.gov.pl”. Dokumenty trzeba będzie na niej zamieszczać przy objęciu i zakończeniu sprawowania mandatu, urzędu, stanowiska lub funkcji, a także przy rozpoczęciu i zakończeniu służby oraz co roku do 30 kwietnia.
Czytaj więcej:
Konstytucyjne prawo obywateli do informacji publicznej koliduje z przepisami RODO. Publikacja protokołów z sesji i komisji rady gminy wymaga od urz...
Pro
37 aktów prawnych i 19 formularzy do składania oświadczeń majątkowych
– To bardzo dobra wiadomość, że rząd chce zmienić te przepisy, ponieważ obecnie mamy system oparty na wielu ustawach, z regulacjami i techniką składania oświadczeń jeszcze z lat 90. Dokumenty wypełnia się ręcznie, bywają nieczytelne, a przepisy o tym, co należy wskazać, są nieprecyzyjne. Z tego powodu osoby uczciwe mają olbrzymie trudności z wypełnieniem oświadczenia, natomiast dla nieuczciwych formularze są bardzo przyjazne, bo pozwalają ukryć majątek. Świat poszedł do przodu, a inne państwa mają elektroniczne systemy oświadczeń – podkreśla w rozmowie z „Rzeczpospolitą” Maciej Wnuk, ekspert od przeciwdziałania korupcji, członek zarządu Stowarzyszenia Praktycy Compliance.
aktów prawnych reguluje obecnie obowiązki związane ze składaniem oświadczeń majątkowych
Obecnie obowiązek składania oświadczeń majątkowych regulują rozproszone przepisy, które – jak głosi opis projektu – zawarte są w aż 37 aktach prawnych, przy 19 różnych wzorach formularzy. Podstawowe znaczenie ma ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne. To tzw. ustawa antykorupcyjna, która obejmuje obowiązkami największą grupę osób pełniących funkcje publiczne, przy czym – na co zwracają uwagę projektodawcy – powstawała ona w realiach społeczno-gospodarczych końca lat 90. ubiegłego wieku.
Czytaj więcej
Nie uwolnimy się od choroby kumoterstwa bez większej transparentności. Doświadczenie uczy, że nagłaśniane medialnie skandale związane z partyjnym k...
Odrębne regulacje dotyczące oświadczeń majątkowych zawierają np. ustawa o wykonywaniu mandatu posła i senatora czy ustawy samorządowe. Przepisy różnią się m.in. terminami składania oświadczeń, zakresem ich jawności, zasadami weryfikacji i sankcjami za naruszenie obowiązków.
„Wielość aktów normatywnych regulujących tę materię powoduje liczne wątpliwości interpretacyjne oraz trudności w kontroli oświadczeń majątkowych” – czytamy w założeniach nowej ustawy, która ma uporządkować te obowiązki w jednym akcie prawnym.
Oświadczenia online, ale nie wszystkie jawne
Oświadczenia mają być składane przez internet na jednym formularzu. Centralny rejestr nie będzie jednak oznaczał jawności wszystkich oświadczeń. Część dokumentów będzie dostępna dla każdego, ale pozostałe nie będą już publicznie udostępniane. O tym, czyje oświadczenia będzie można przeglądać, zdecyduje wykaz funkcji publicznych zamieszczony w załączniku do ustawy.
– Dzisiaj dostęp do informacji na temat stanu majątkowego funkcjonariuszy publicznych jest rozproszony i utrudniony, a dotarcie do oświadczenia szefa danego urzędu w Biuletynie Informacji Publicznej wymaga często nie lada gimnastyki. Jeśli jawne dokumenty będą dostępne w jednym miejscu, nie trzeba będzie prowadzić prywatnych śledztw, żeby je odnaleźć. Trzeba jednak zadbać o bezpieczeństwo danych oraz uwzględnić koszty budowy i utrzymania systemu – mówi „Rzeczpospolitej” prezes Fundacji Sprawne Państwo Wojciech Kaczor, który przypomina, że fundacja już w 2024 r. postulowała zmianę przepisów dotyczących oświadczeń majątkowych.
Ekspert pozytywnie ocenia też zapowiedź zniesienia obowiązku składania oświadczeń wynikającego z samego statusu urzędnika mianowanego.
– Większość z nich to szeregowi pracownicy ministerstw i innych urzędów. Poddali się weryfikacji wiedzy i umiejętności, ale samo mianowanie nie oznacza większego narażenia na korupcję. Jeśli projekt zwolni z tego obowiązku wszystkich, a przynajmniej większą część urzędników mianowanych, skorzystają na tym zarówno oni, jak i instytucje zajmujące się oświadczeniami – tłumaczy Wojciech Kaczor. – Składanie dokumentów, które niczemu nie służą, jest nadmierną biurokracją spowalniającą państwo – podkreśla.
Czytaj więcej
Dla obywateli Centralny Rejestr Umów ma oznaczać większą jawność wydatków publicznych. Dla administracji – nowy obowiązek, który obejmie tysiące je...
Majątek osobisty małżonka tylko za zgodą
Osoba pełniąca funkcję publiczną z wyboru będzie mogła ujawnić także majątek osobisty małżonka, jeśli ten wyrazi na to zgodę. „Małżonek będzie mógł w każdym czasie wycofać zgodę na publikację jego oświadczenia, wówczas zostanie ono usunięte z systemu” – głoszą założenia projektu.
– Dzisiaj osoba składająca oświadczenie ujawnia swój majątek i majątek objęty małżeńską wspólnością majątkową, natomiast nie ujawnia majątku osobistego drugiego małżonka. Przypuszczam, że możliwość jego dobrowolnego ujawnienia zaproponowano właśnie po to, żeby uniknąć wątpliwości konstytucyjnych i żeby cały projekt nie wszedł na minę – ocenia Maciej Wnuk. Dodaje też, że chociaż jest zwolennikiem możliwie szerokiej jawności, to należy najpierw przyjąć takie rozwiązania, które nie będą zagrożone zakwestionowaniem konstytucyjności.
Próg ma wzrosnąć z 10 tys. do 20 tys. zł
W projektowanej ustawie ma zostać też podniesiony z 10 do 20 tys. zł próg wartości składnika majątku podlegającego uwidocznieniu w oświadczeniu majątkowym.
– Próg wykazywania wartości przedmiotów zostawiłbym na poziomie 10 tys. zł ze względu na przejrzystość. Ważniejsze jest jednak precyzyjne określenie, co należy ujawnić. Przykładem są kryptowaluty: czy mieszczą się w pojęciu środków pieniężnych? – zaznacza Wnuk, dodając też, że formularze do wypełnienia powinni przygotować fachowcy, którzy wiedzą, w jakich formach można przechowywać majątek.
ma wynieść próg wartości wykazywanych składników majątku (zamiast obecnych 10 tys. zł)
– Do poprawy są też informacje o nieruchomościach. Co z tego, że poseł ma działkę wartą milion złotych, a za rok jej wartość wzrośnie do półtora miliona wskutek zmian rynkowych? Istotne jest, skąd ją ma, od kogo i za ile ją kupił oraz czy miał na to środki. Zmiana wartości staje się istotna, gdy działkę sprzeda i wykaże uzyskane pieniądze, i w tym obszarze należałoby doprecyzować oświadczenia – podsumowuje ekspert.
Czytaj więcej
Czy wiedza o tym, gdzie są lampy w gminie i czy się świecą, oraz jak to jest monitorowane, może być zagrożeniem dla bezpieczeństwa państwa?
Planowane jest także umożliwienie korekty oświadczenia majątkowego. Składający będzie mógł poprawić lub uzupełnić dane, choć w systemie pozostaną również informacje z pierwotnego dokumentu. Analizą i kontrolą oświadczeń ma zajmować się Centralne Biuro Antykorupcyjne, a jedną z najpoważniejszych planowanych kar są dwa lata więzienia za niezłożenie dokumentu przy odejściu ze stanowiska.
Przeszkodą może być rok wyborczy
Prace parlamentarne nad projektem rozpoczną się prawdopodobnie w połowie przyszłego roku, w którym mają odbyć się wybory parlamentarne.
– Rząd ma przyjąć projekt w drugim kwartale 2027 r., a jesienią przypadają wybory parlamentarne. Nawet bez opóźnień prace w parlamencie mogą więc trafić na szczyt kampanii. Mam wątpliwości, czy to dobry czas na spokojną, merytoryczną rozmowę o mechanizmach zwiększania jawności majątku osób pełniących funkcje publiczne. Jest też ryzyko, że ustawy nie uda się uchwalić przed końcem kadencji i wskutek zasady dyskontynuacji prace trzeba będzie zaczynać od nowa – zauważa prezes Fundacji Sprawne Państwo.
