Zgodnie z art. 169 par. 1. Kodeksu spółek handlowych (k.s.h.), jeżeli zawiązanie spółki z o.o. nie zostało zgłoszone do sądu rejestrowego w terminie sześciu miesięcy od dnia zawarcia umowy spółki albo jeżeli postanowienie sądu odmawiające zarejestrowania stało się prawomocne, umowa spółki ulega rozwiązaniu. Zasada ta, na podstawie art. 256 par. 3 k.s.h., znajduje odpowiednie zastosowanie do rejestracji podwyższenia kapitału zakładowego spółki w formie zmiany umowy spółki, przy czym w tym przypadku nie dochodzi do rozwiązania spółki, lecz utraty mocy obowiązującej uchwały. Sąd Najwyższy, w jednej ze swoich uchwał uznał bowiem, że rozwiązanie umowy spółki z powodu niezgłoszenia zmiany umowy spółki do KRS byłoby nieproporcjonalne i nieracjonalne.

Niemniej, taka sytuacja może mieć poważne konsekwencje w szczególności, gdy udziały w podwyższonym kapitale zakładowym spółki zostały pokryte wkładem niepieniężnym w postaci prawa własności czy użytkowania wieczystego nieruchomości. W związku bowiem z nieskutecznością podwyższenia kapitału zakładowego wyjawia się zagadnienie związane z dalszym losem nieruchomości, do której prawa zostały już przeniesione na spółkę (wszak wniesienie wkładów na pokrycie udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym powinno nastąpić jeszcze przed jego zarejestrowaniem, skoro do wniosku o jego rejestrację należy obligatoryjnie załączyć oświadczenie wszystkich członków zarządu o wniesieniu w całości wkładów na pokrycie podwyższonego kapitału zakładowego).

Istota tego problemu sprowadza się de facto do pytania, czy upływ terminu na rejestrację podwyższenia kapitału zakładowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością stanowi zdarzenie prawne wywołujące w odniesieniu do nieruchomości będącej przedmiotem wkładu skutek obligacyjny czy skutek rzeczowy.

W przypadku przyjęcia tego pierwszego, bezskuteczny upływ terminu do zarejestrowania podwyższenia kapitału zakładowego nie prowadziłby do automatycznego powrotu nieruchomości do wspólnika, a jedynie powodowałby powstanie po stronie spółki zobowiązania do zwrotnego przeniesienia nieruchomości na rzecz wnoszącego aport.

W przypadku przyjęcia skutku rzeczowego, z chwilą bezskutecznego upływu ustawowego terminu do zarejestrowania podwyższenia kapitału zakładowego w formie zmiany umowy spółki, nieruchomość stanowiąca przedmiot wkładu niepieniężnego powracałaby ze skutkiem rzeczowym do wspólnika wnoszącego wkład bez potrzeby dokonywania jakichkolwiek dodatkowych czynności prawnych (czynności objęcia udziałów i rozporządzenia nieruchomością na rzecz tytułem aportu od początku nie wywołałyby żadnego skutku).

Za tym ostatnim opowiedział się Sąd Najwyższy, przyjmując, że rozliczenia pomiędzy spółką a wspólnikiem, który wniósł wkład niepieniężny powinny opierać się na ogólnych zasadach Kodeksu cywilnego („k.c.”). Wynika to z braku samodzielnej regulacji prawnej tej materii na gruncie przepisów k.s.h. Przepisy k.c. nie dają zaś w ocenie Sądu Najwyższego podstaw do przyjęcia, że upadek przyczyny prawnej przeniesienia nieruchomości zawsze wywołuje skutek obligacyjny. W efekcie, według Sądu Najwyższego, bezskuteczność uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego wskutek uchybienia terminu na rejestrację prowadzi do automatycznego przywrócenia poprzedniego stanu prawnego i tym samym automatycznego zwrotnego przeniesienia przedmiotu wkładu na wspólnika.

Powyższe stanowisko Sądu Najwyższego spotyka się z krytyką ze strony doktryny. W dyskursie podnosi się m.in., że w takim przypadku należy odpowiednio stosować przepisy k.c. o nienależnym świadczeniu (art. 405 w zw. z art. 410 par. 1 i 2 k.c.), a bezskuteczny upływ terminu wynikającego z art. 169 par. 1 k.s.h. powoduje „upadek” zobowiązania osoby obejmującej nowe udziały do wniesienia umówionego wkładu i powstanie zobowiązania spółki do zwrotu wszystkich wkładów uzyskanych na pokrycie nowych udziałów. Zwraca się przy tym uwagę na cechy konstrukcyjne spółki z o.o. i spółki akcyjnej, w tym okoliczność, że w obu przypadkach podstawowym obowiązkiem wspólnika/akcjonariusza jest wniesienie wkładu na pokrycie praw udziałowych, a obowiązkiem spółki – ustanowienie tych praw w zamian za wkład. Brak jest przy tym różnic w konstrukcji nawiązania więzi obligacyjnej między inwestorem a spółką jak i w statusie inwestora w okresie między objęciem udziałów/akcji a wpisem do KRS.

Wreszcie brak jest różnic w określeniu konsekwencji uchybienia terminowi na złożenie wniosku o wpis podwyższenia w KRS. Tym samym nie ma żadnego usprawiedliwienia dla różnicowania sytuacji niedoszłego inwestora spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjnej poprzez potraktowanie rozporządzenia dokonanego przez pierwszego z nich jako niebyłego, a przyznanie drugiemu roszczenia o zwrot wkładu (co wynika z art. art. 431 par. 5 k.s.h.).

Niewątpliwie jednak stanowisko przyjęte przez Sąd Najwyższy ma istotny wymiar praktyczny, w szczególności wobec możliwości swobodnego rozporządzania nieruchomością w okresie poprzedzają-cym wpis podwyższenia kapitału zakładowego w KRS. Przedmiot wkładu może w tym okresie zostać zbyty bądź obciążony, co mimo ochrony wynikającej z zasady nemo plus iuris i rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, prowadzi do daleko idących komplikacji. Jednocześnie stanowisko Sądu Najwyższego ma znaczenie w kontekście dalszego rozporządzania nieruchomością, do której prawa zostały nabyte w wykonaniu zobowiązania do wniesienia aportu i konieczności weryfikacji skuteczności takiego podwyższenia kapitału zakładowego (chociażby w toku badania due diligence nieruchomości).

Ponadto, w przypadku braku współdziałania spółki ze zbywcą konieczne może się okazać wytoczenie powództwa na podstawie art. 10 par. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, w tym wystąpienie o udzielenie zabezpieczenia roszczenia poprzez co najmniej ujawnienie w księdze wieczystej stosownego ostrzeżenia zgodnie z art. 10 par. 2 ww. ustawy.

Uchybienie terminu na złożenie wniosku o rejestrację podwyższenia kapitału zakładowego w KRS ma zatem istotne konsekwencje tak dla praw do nieruchomości, będących przedmiotem aportu jak i bezpieczeństwa i pewności przyszłego obrotu tą nieruchomością. W takich sytuacjach kluczowe jest szybkie i skuteczne podejmowanie odpowiednich kroków prawnych w celu zminimalizowania ryzyk. W celu zaś ich całkowitego wyeliminowania, wydaje się, że niezbędna byłaby zmiana przepisów k.s.h. w kierunku ustalenia momentu przejścia praw do przedmiotów wkładów niepieniężnych w toku podwyższenia kapitału zakładowego wraz z powiązaniem tej okoliczności z odpowiednim ujawnieniem jej w publicznych rejestrach, w tym w księgach wieczystych.