Z tego artykułu dowiesz się:
- Jakie bezcenne relikty odnaleziono w podziemiach kościoła pw. Nawiedzenia NMP w Warszawie.
- Kim był twórca odnalezionego dzieła, nazywany „polskim Praksytelesem”.
- Jakie zagadki renesansowego ołtarza próbują jeszcze rozwiązać badacze.
Odkrycie jest wyjątkowe, ponieważ w czasie Powstania Warszawskiego, większość wyposażenia i murów świątyni uległa zniszczeniu. Podczas prezentacji dla mediów Bożena Żelazowska, sekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, generalna konserwator zabytków, podkreślała, że to niezwykle ważne wydarzenie dla świata konserwatorskiego. Dowodzi, że Warszawa 82 lata po powstaniu kryje jeszcze wiele tajemnic i nieodnalezionych zabytków.
Na zdeponowane w podziemiach elementy wyposażenia kościoła zwrócili uwagę pracownicy Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków. A w sierpniu i wrześniu badania podjęli dr Piotr Jamski i dr Marcin Zgliński – historycy sztuki z warszawskiego Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk, odkrywając zapomniane relikty złożone w 1945 r. w podziemiach.
Dzieło wybitnego renesansowego rzeźbiarza
Badacze przypisują autorstwo ołtarza Janowi Michałowiczowi z Urzędowa, najwybitniejszemu polskiemu rzeźbiarzowi renesansowemu, określanemu „polskim Praksytelesem”. Należał do pierwszych rodzimych artystów, którzy osiągnęli mistrzostwo dorównujące rzeźbiarzom z Italii działającym w Rzeczypospolitej.
Za jego dzieła uznaje się kilka nagrobków, znajdujących się m.in. w katedrach na Wawelu, w Poznaniu i Łowiczu, kościołach w Brzezinach i Chrobrzu, a także w Archikatedrze Warszawskiej (strzaskany w 1944 r. nagrobek Wolskich, z którego zrekonstruowano płytę).
Autorstwo ołtarza badacze przypisują Janowi Michałowiczowi z Urzędowa, najwybitniejszemu polskiemu rzeźbiarzowi renesansowemu.
Nie był znany dotychczas żaden ołtarz Michałowicza (notabene kamienne renesansowe ołtarze twórców włoskich i ich naśladowców należą w Polsce do rzadkości), więc tym bardziej obecne odkrycie przykuwa uwagę. Badacze datują powstanie ołtarza na lata 1565-80.
Archiwalne zdjęcia monumentalnego ołtarza
Z podziemi i krypt kościoła NMP wydobyto 21 kamiennych elementów architektonicznych i rzeźbiarskich. Najcięższy waży około 120 kilogramów, a najmniejsze po kilkanaście.
Mimo że znalezione relikty stanowią zaledwie 17 proc. monumentalnego ołtarza, badacze byli w stanie je zidentyfikować dzięki zachowanym dwóm zdjęciom z 1895 i z 1936 r. w zasobach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Dlatego wiedzą, jak ołtarz wyglądał w całości. Miał ponad 5 m wysokości, a w jego centrum znajdowała się scena ukrzyżowania Chrystusa. Zachowane fragmenty to m.in. bogato zdobione ornamentem trzony kolumn, elementy belkowania i fryzu dekorowanego atrybutami Męki Pańskiej (w tym veraikon – chusta św. Weroniki) oraz centralnego reliefu.
Wnętrze kościoła Nawiedzenia NMP
Obecnie podziemia kościoła, w związku z przygotowaniem do remontu, zostały uporządkowane, a wszystkie wydobyte elementy po wstępnym oczyszczeniu umieszczono w tymczasowym lapidarium. Poza fragmentami renesansowego nagrobka przeniesiono tam także odkryte cenne fragmenty elementów wyposażenia z XVIII-XX wieku.
Czytaj więcej
Obraz „Zima - Odwrót Napoleona spod Moskwy” Alfreda Wierusza-Kowalskiego, jedna z najcenniejszych strat wojennych, trafił do Muzeum Narodowego w Wa...
Królewski mecenat
Podczas prezentacji pokazano, jak ołtarz mógłby wyglądać, gdyby konserwatorzy zdecydowali się w przyszłości na jego maksymalistyczną rekonstrukcję.
Tak mogłaby wyglądać pełna rekonstrukcja ołtarza.
Badania materiałowe odnalezionych fragmentów ołtarza potwierdziły, że został wykuty w wapieniu pińczowskim w krakowskim warsztacie Michałowicza, a stamtąd zapewne przetransportowano go Wisłą do Warszawy.
Konserwatorzy zapowiadają kontynuację badań, bo wiele zagadek pozostaje jeszcze do rozwiązania. Stawiają m.in. hipotezę, że dzieło powstało w Krakowie w kręgu mecenatu królewskiego, niewykluczone, że Anny Jagiellonki, ale to jeszcze wymaga weryfikacji.
Czytaj więcej
W Muzeum Historii Polski na warszawskiej Cytadeli odbyła się uroczystość publicznej prezentacji przywróconego do życia dzieła Józefa Mehoffera.
Zamierzają też podjąć poszukiwania innych fragmentów ołtarza w różnych miejscach Warszawy, mając nadzieję, że może nie wywieziono ich po wojnie z gruzem na wysypisko, na którym zbudowano Stadion Dziesięciolecia (obecny PGE Narodowy), ale trafiły np. do jakichś zbiorów muzealnych.
Wszystkie prace są prowadzone pod nadzorem Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Marcina Dawidowicza, który wspiera też finansowo proces badań i dokumentacji zabytków ruchomych, znajdujących się w wyposażeniu kościoła NMP.
Kościół pw. Nawiedzenia NMP na warszawskim Nowym Mieście
Kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Nowej Warszawie za bramą północną został ufundowany przez księżnę Annę Mazowiecką. Gotycką świątynię zbudowano w latach 1409-1411. W ciągu wieków była dwukrotnie burzona: w czasie Potopu Szwedzkiego i podczas Powstania Warszawskiego. W czasie Potopu Szwedzkiego kościół uległ znacznym zniszczeniom, spłonął dach i wnętrze, z którego wcześniej zrabowano najcenniejsze dzieła. Po zniszczeniach II wojny światowej kościół ponownie odbudowano w 1956 r..
