Warsztaty zrealizowane w oparciu o dziennik pisany w trakcie osadzenia w obozie koncentracyjnym na Majdanku, spotkanie z krewnymi byłej więźniarki KL Lublin oraz otwarcie wystawy połączył wspólny mianownik – losy Jadwigi Ankiewicz.

Kim była Jadwiga Ankiewicz?

Jadwiga była Warszawianką. Urodziła się 11 września 1926 roku. Lubiła się uczyć, grać w piłkę nożną, pływać oraz spędzać czas z najbliższą rodziną. Szczególnie interesowała się geografią, językiem i literaturą polską oraz aktywnościami artystycznymi. Była uzdolnioną plastycznie, ciekawą świata dziewczyną. Wybuch II wojny światowej nie pozbawił jej zaradności. Była emocjonalnym wsparciem dla młodszego kuzynostwa. 15 stycznia 1943 roku, w wieku 16 lat, została zatrzymana przez Niemców podczas ulicznej łapanki. Wraz z innymi ujętymi tego dnia osobami trafiła na Pawiak, a następnie do obozu koncentracyjnego na Majdanku. W przemyconym za druty zeszycie w jedną linię potajemnie spisywała swoje doświadczenia. Notowała informacje o warunkach bytowych, załodze obozowej, relacjach z innymi więźniarkami i zagładzie ludności żydowskiej. 17 maja 1943 roku została zwolniona z KL Lublin. Po powrocie do rodzinnego miasta pracowała jako kelnerka oraz włączyła się w działalność konspiracyjną. Była łączniczką Szarych Szeregów.

30 stycznia 1944 roku Jadwiga została zastrzelona przez Niemców, mając niewiele ponad 17 lat. We wrześniu 2026 roku obchodziłaby 100. urodziny.

Jaki udział w odkrywaniu losów Jadwigi miała jej rodzina?

W sierpniu 1998 roku z Państwowym Muzeum na Majdanku skontaktowała się Maria Halina Suchan wraz z mężem Leonardem, informując o posiadaniu obozowego dziennika Jadwigi. Maria Halina była jej starszą o rok siostrą, a zapiski otrzymała od swojej matki, Barbary Ankiewicz. Państwo Suchanowie przekazali zeszyt do archiwalnych zbiorów muzeum. Po opracowaniu naukowym dziennik, wraz z życiorysem Jadwigi, spisanym przez Leonarda Suchana, został opublikowany w „Zeszytach Majdanka”. Z uwagi na stale rosnące zainteresowanie tym ciekawym źródłem historycznym podjęto decyzję o przygotowaniu edycji książkowej.

Ważnym elementem poznawania historii Jadwigi były spotkania z jej bliskimi: stryjeczną siostrą, Teresą Toberą, a także z synem Marii Haliny i Leonarda Suchanów – Krzysztofem, oraz jego córką Agnieszką Suchenek. Rozmowa z panią Teresą pozwoliła w pełni poznać Jadwigę, jej usposobienie, temperament, zainteresowania i marzenia. Obrazu Jadwigi dopełniły zdjęcia z albumu rodzinnego Ankiewiczów z okresu sprzed wybuchu wojny i lat okupacji. W domowym archiwum zachowały się także listy, karty pocztowe i dokumenty oficjalne. Dzięki tym materiałom historia Jadwigi przestała ograniczać się wyłącznie do doświadczenia okupacji i więzienia. Obecnie możemy poznać ją również jako córkę, siostrę, kuzynkę i uczennicę, osobę obecną w więziach rodzinnych i wspomnieniach bliskich. To właśnie rodzinne archiwum pozwoliło dostrzec życie, które istniało także przed wojną i którego ślady przetrwały ponad 80 lat.

Jaką rolę w pracy edukacyjnej Muzeum odgrywa dziennik Jadwigi?

Zmiana pokoleniowa i odchodzenie świadków historii sprawiają, że coraz większego znaczenia nabierają pozostawione przez nich materiały i ślady przeszłości: fotografie, relacje, nagrania, wspomnienia, przedmioty osobiste czy dokumenty. Przechowywane przez byłych więźniów lub ich rodziny stają się punktem wyjścia do opowieści o człowieku i jego doświadczeniach w czasie okupacji niemieckiej. Przykładem takiego dziedzictwa są wspomniane zapiski Jadwigi Ankiewicz. Dziennik, niemal w całości spisany za drutami obozu koncentracyjnego na Majdanku, wyniesiony przez autorkę na wolność i pieczołowicie przechowywany przez jej bliskich, po ponad 80 latach nadal stanowi podstawę zajęć edukacyjnych w Państwowym Muzeum na Majdanku.

Szczególne znaczenie ma to, że młodzież może poznawać świata obozu koncentracyjnego z perspektywy swojej rówieśniczki. W czasie zajęć bardzo dużą wagę przywiązujemy do samodzielnego zdobywania wiedzy przez młodzież, która analizowuje źródła historyczne, jakimi są zapiski Jadwigi. Rolą edukatora jest wspieranie tego procesu oraz zachęcanie do refleksji.

Dlaczego to właśnie na tej historii koncentrują się działania edukacyjne muzeum?

Historia Jadwigi Ankiewicz pokazuje, że przeszłość nie jest jednowymiarowa ani czarno-biała. Pozwala przyjrzeć się losom konkretnej osoby, jej rodzinie, relacjom i codzienności oraz dostrzec to, jak wielkie wydarzenia historyczne wpływają na życie jednostki. Analizując wszystkie etapy życia Jadwigi, młodzież poznaje zarówno jej indywidualne losy, jak i realia niemieckiej okupacji, mechanizmy systemu represji oraz funkcjonowanie obozu koncentracyjnego. W ten sposób mikrohistoria staje się punktem wyjścia do poznawania makrohistorii, a doświadczenie jednostki pozwala zauważyć i lepiej zrozumieć procesy kształtujące dzieje całych społeczności. Szczególne miejsce w tych edukacyjnych aktywnościach zajmuje omawiany dziennik Jadwigi. To unikatowe świadectwo pozwala nie tylko spojrzeć na historię z perspektywy młodej dziewczyny, lecz także zwrócić uwagę na jej emocje, wybory i sposoby radzenia sobie z rzeczywistością naznaczoną przemocą. Obserwacje Jadwigi skłaniają zatem do zadawania pytań o ludzkie motywacje i strategie przetrwania.

Ważna jest również bliskość wieku Jadwigi i młodzieży uczestniczącej w zajęciach. Nie służy ona porównywaniu ich światów czy szukaniu łatwych analogii, lecz rozmowie o emocjach, ludzkich zachowaniach i wartościach, które pozostają istotne niezależnie od czasu i okoliczności. Działania edukacyjne nie służą również budowaniu pomnika ani sprowadzaniu Jadwigi wyłącznie do symbolu ofiary II wojny światowej. Poprzez warsztaty partycypacyjne, współoprowadzanie czy długotrwałe projekty chcemy przywracać jej i innym byłym więźniom obozu na Majdanku ich podmiotowość.

W jaki sposób każdy z nas może wykorzystać historię Jadwigi?

Losy Jadwigi mogą przede wszystkim posłużyć do refleksji nad własnymi postawami i otaczającym nas światem. Nie dają one gotowych odpowiedzi na pytania o ludzkie postępowanie, ale pozwalają je stawiać. Poza zachętą do zapoznania się z historycznym źródłem, jakim jest jej dziennik, mogą być inspiracją do zastanowienia się, jak reagujemy na trudne sytuacje, które dzisiaj nas spotykają, jakie wartości, pomimo biegu lat, są wciąż stałe w naszej rzeczywistości, co tworzy naszą tożsamość oraz jakie znaczenie mogą mieć nasze wybory. Takie podejście wpisuje się w założenia pedagogiki pamięci, rozwijanej w Państwowym Muzeum na Majdanku. Łączy ona wiedzę historyczną z aktywnym poznawaniem i samodzielnym interpretowaniem źródeł oraz przestrzeni poobozowej, a także z refleksją nad znaczeniem przeszłości dla teraźniejszości. Dziennik Jadwigi, jej rodzinne fotografie, biografia, dokumenty, a także historyczna przestrzeń stają się nie tylko nośnikami wiedzy, ale także impulsami do rozmowy o empatii, szacunku dla drugiego człowieka, zaufaniu czy konsekwencjach obojętności. Każdy może znaleźć w jej historii swój własny punkt odniesienia, który będzie służył przyglądaniu się osobistemu postępowaniu, pozwoli krytycznie interpretować otaczającą nas rzeczywistość i świadomie kształtować postawy. Tym samym pamięć o Jadwidze nie polega wyłącznie na przyswojeniu wiedzy o jej losach. Może stać się kluczem do rozumienia współczesnego, równie trudnego świata.

Jakie inne działania edukacyjne podejmuje Państwowe Muzeum na Majdanku?

Wszystkie edukacyjne aktywności podejmowane przez Państwowe Muzeum na Majdanku skupiają się na zachęceniu ich odbiorców do samodzielnej, aktywnej pracy. Ich różnorodność pozwala dostosowywać sposoby poznawania przeszłości do potrzeb i doświadczeń poszczególnych grup odbiorców. Podczas warsztatów połączonych z oprowadzaniem uczestnicy pracują z różnorodnymi źródłami: nagraniami wideo, które umożliwiają symboliczne spotkanie ze świadkami historii, obozowymi grypsami, spisanymi relacjami byłych więźniów oraz obozowymi artefaktami. Kontakt z osobistymi świadectwami i przedmiotami pozwala więc pogłębiać wiedzę historyczną, przy jednoczesnym stawianiu pytań o doświadczenia konkretnych ludzi.

Państwowe Muzeum na Majdanku prowadzi również cykliczne spotkania dla funkcjonariuszy Policji, Służby Więziennej i Straży Granicznej, poświęcone tematyce sprawców z Majdanka i mechanizmom ich postępowania. Istotnym obszarem działalności jest także współpraca z nauczycielami. Coroczne seminaria dydaktyczne stwarzają przestrzeń do wymiany edukacyjnych doświadczeń oraz prezentacji nowych metod i pomysłów do pracy z młodzieżą. Ważne miejsce w programie edukacyjnym zajmują ponadto długofalowe projekty, spacery pamięci oraz spotkania z grupami zagrożonymi wykluczeniem. Istotnym elementem są również wymiany międzynarodowe, które sprzyjają wspieraniu dialogu międzykulturowego i pozwalają poznawać różnorodne wymiary pamiętania o II wojnie światowej. Dzięki temu edukacja muzealna wykracza poza przekazywanie wiedzy o historii byłego obozu koncentracyjnego na Majdanku. Staje się przestrzenią spotkania i refleksji nad tym, w jaki sposób przeszłość jest wciąż obecna w naszej współczesności.

Patronami medialnymi byli „Rzeczpospolita” i rp.pl