Niedawno TSUE orzekł, że Polska nie może powoływać się na wojnę w Ukrainie jako bezterminowe usprawiedliwienie przewlekłości postępowań pobytowych ani pozbawiać cudzoziemców możliwości zaskarżania bezczynności urzędów w tym zakresie. Zacznijmy od tego, skąd w ogóle wziął się problem?

Chodzi o ustawę o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Mowa o art. 100d wspomnianej ustawy. Obejmuje on również cudzoziemców z innych państw. Ustawodawca kilkakrotnie przedłużał działanie tego przepisu, lecz zasadniczo sprowadzał się on do tego samego. W wymienionych w nim sprawach prowadzonych przez wojewodę, termin na załatwienie sprawy nie zaczyna biec, a jeśli już biegł, ulega zawieszeniu. Chodzi o udzielenie lub cofnięcie zezwolenia na pobyt czasowy, stały albo na pobyt czasowy, stały albo rezydenta długoterminowego UE. Przepis obejmuje też zmianę jednolitego zezwolenia na pobyt i pracę oraz Niebieskiej Karty UE. Odrębne zezwolenia na pracę są poza jego zakresem.

Wojewoda nadal może wydać decyzję. Art. 100d wyłącza jednak stosowanie przepisów o bezczynności organu. Według ustawy opóźnienie w tym okresie nie może być podstawą ponaglenia ani skargi, a sąd nie może z tego tytułu wymierzyć wojewodzie grzywny ani przyznać skarżącemu sumy pieniężnej. Początkowo można było uznać, że istniały ku temu obiektywne powody. Teraz jest to trudniejsze do uzasadnienia.

Czytaj więcej:

Prawo w firmie Bezpieczeństwo państwa na barkach firm. Pracodawcy pod ścianą

Pro

Czy ten przepis nadal obowiązuje?

Jak to zwykle bywa, nie ma nic trwalszego niż rozwiązania tymczasowe. W efekcie nadal mamy sytuację, w której formalnie organy nie są związane terminem załatwienia sprawy, a strona postępowania właściwie nie ma możliwości skutecznego zareagowania. Terminy są ustawowo zawieszone do 4 marca 2027 r. Student, którego sprawa trafiła do TSUE, wniósł jednak ponaglenie, a potem skargę do sądu administracyjnego. Spór dotyczył tego, czy sąd może ją uwzględnić.

Z tego, co wiem problem jest bardzo poważny. Postępowania ciągną się miesiącami, a urzędy korzystają z tej ustawowej furtki.

To problem istotny z kilku perspektyw. Dotyczy na przykład uczelni. W omawianym przypadku student złożył wniosek o pobyt czasowy w związku ze studiami w kwietniu 2024 r. W listopadzie, już w kolejnym roku akademickim, wciąż nie miał odpowiedzi i wniósł skargę do sądu. Słyszałem historie o kierunkach studiów, które musiały zostać zamknięte, ponieważ wielu studentów nie uzyskało na czas odpowiednich zezwoleń.

Ma to oczywiście znaczenie również dla samych cudzoziemców z krajów spoza UE. Do Polski można przyjechać na przykład na podstawie ważnej wizy albo w ramach ruchu bezwizowego. Problem pojawia się, gdy w trakcie oczekiwania na decyzję upływa ważność wizy. Kto w czasie legalnego pobytu prawidłowo złożył wniosek o zezwolenie na pobyt czasowy, może co do zasady pozostać w Polsce do czasu, gdy decyzja stanie się ostateczna. Samo potwierdzenie złożenia wniosku nie uprawnia jednak do ponownego wjazdu.

To bardzo trudna sytuacja także z perspektywy pracodawców. Dotyczy to zwłaszcza dużych, międzynarodowych firm, które mają oddziały w różnych państwach. Część z nich rozwija działalność w Polsce ze względu na koszty pracy, inne lokują tu regionalne centra i chcą awansować pracowników z zagranicznych oddziałów. Tymczasem osoby, które miałyby przyjechać do Polski, obawiają się, że w trakcie postępowania nie będą mogły zaplanować odwiedzin u rodziny, urlopu ani wyjazdu służbowego za granicę. Mogą bowiem opuścić Polskę, ale mieć problem z ponownym wjazdem.

To poważna przeszkoda, zwłaszcza że w innych państwach Unii Europejskiej sytuacja wygląda różnie. Dla porównania, w sąsiednich Czechach ustawowy termin rozpatrzenia wniosku o kartę pracowniczą wynosi zwykle 60 dni. W sprawach szczególnie złożonych lub wymagających wiążącego stanowiska urzędu pracy – 90 dni. I czeskie organy rozpatrują te sprawy zdecydowanie szybciej niż polskie.

I dlatego ten wyrok ma tak duże znaczenie?

Tak. Polskie sądy administracyjne już wcześniej uwzględniały skargi na bezczynność wojewodów, powołując się na konstytucyjne prawo do sądu. W wyroku z 26 sierpnia 2025 r. (sygn. akt II OSK 2923/24) NSA zakwestionował dalsze ograniczanie tego prawa po 30 czerwca 2024 r. Ustawa zasadnicza przewiduje bowiem kontrolę działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne i prawo do sądu.

Oczywiście w wyjątkowych sytuacjach można ograniczyć możliwość korzystania z tej drogi, ale nie powinno się tego robić bezterminowo. W tym kierunku szło już wcześniej kilka orzeczeń polskich sądów. TSUE doszedł do podobnego wniosku na gruncie prawa UE. W wyroku z 12 listopada 2026 r. (C-254/25) odczytał art. 34 ust. 1 i 3 dyrektywy 2016/801 w świetle prawa do skutecznego środka prawnego, które gwarantuje art. 47 Karty Praw Podstawowych. Co do zasady student powinien otrzymać decyzję najpóźniej w ciągu 90 dni od złożenia kompletnego wniosku.

Co istotne, chociaż wyrok dotyczył sprawy związanej z pobytem studenta, problem jest znacznie szerszy. Ten sam art. 100d wojewodowie stosują przecież także w innych sprawach pobytowych.

Przykładem jest tzw. Niebieska Karta UE (Blue Card), czyli zezwolenie na pobyt i pracę dla wysoko wykwalifikowanych pracowników. Tu obowiązuje inna dyrektywa. Zgodnie z art. 11 ust. 1 dyrektywy 2021/1883 organ co do zasady ma najwyżej 90 dni od złożenia kompletnego wniosku na wydanie decyzji i powiadomienie o niej wnioskodawcy.

Mamy więc sytuację analogiczną do tej, którą zajmował się TSUE w sprawie studenckiej. Z perspektywy prawa UE nie można zatem powoływać się na art. 100d, aby odmówić rozpatrzenia wniosku w przewidzianym terminie, nie przyjmować ponagleń czy odmawiać przyjęcia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego na bezczynność organu w takich przypadkach. Osoba czekająca na Niebieską Kartę może w skardze na bezczynność powołać się na ten unijny termin i na argumentację Trybunału. Sąd oceni wówczas, czy wojewoda miał podstawy do przekroczenia tego terminu, choć po wyroku i NSA, i TSUE ciężko sobie wyobrazić, by mógł orzec inaczej niż na niekorzyść organów.

Czytaj więcej:

ZUS Stare problemy z opłacaniem składek wpłyną na zasiłek

Pro

A czy z wyroku mogą skorzystać również osoby, które nie należą do grupy objętej procedurą Niebieskiej Karty?

Tak, choć zależy to od rodzaju zezwolenia. Unia uregulowała część procedur wjazdu i pobytu pracowników z państw trzecich w ramach wspólnej polityki imigracyjnej. Dobrym przykładem jest jednolite zezwolenie na pobyt i pracę. Dyrektywa 2024/1233 przewiduje co do zasady 90 dni od złożenia kompletnego wniosku na wydanie decyzji. Wyjątkowo, jeśli uzasadnia to złożoność sprawy, termin można przedłużyć o 30 dni, informując o tym wnioskodawcę.

W każdej z tych spraw trzeba więc ustalić, jaki termin i jakie gwarancje daje cudzoziemcowi właściwa dyrektywa.

Jakie są skutki tego orzeczenia?

Jeśli chodzi o jego skutki, wskazałbym dwa zasadnicze.
Po pierwsze, TSUE pozostawił sądom krajowym ocenę, czy w danej sytuacji występuje siła wyższa. W tej sprawie rozstrzygnie to WSA w Gliwicach. Polska musi wykazać, że mimo wszelkich starań nie mogła na czas rozpatrzyć wniosków po masowym napływie osób z Ukrainy i że zawieszenie trwało tylko tyle, ile było konieczne. Sąd musi móc to sprawdzić także wtedy, gdy wojewoda powołuje się na ustawę.

Tymczasem sądy, w tym NSA, we wspomnianym już wcześniej wyroku stwierdziły, że w tych sprawach od pewnego czasu nie występuje siła wyższa. Mamy więc sytuację, w której przepis z dużym prawdopodobieństwem może zostać uznany za niezgodny z prawem unijnym. W praktyce Polska powinna go uchylić, skoro nie ma już obiektywnego uzasadnienia dla jego utrzymywania. Sam Trybunał podał w wątpliwość, czy po 31 grudnia 2022 r. dalszy napływ osób z Ukrainy był jeszcze nieprzewidywalny. Warto też wskazać, że zapewnianie skuteczności prawa unijnego to nie tylko rola sądów, ale też organów administracji. Powinny one więc wziąć sobie do serca ten wyrok.

Po drugie, wyrok ma znaczenie z perspektywy ewentualnych roszczeń odszkodowawczych wobec państwa za bezprawie legislacyjne. Osobna kwota, którą sąd administracyjny może przyznać skarżącemu. W procesie cywilnym opartym na prawie UE trzeba wykazać, że naruszony przepis unijny przyznaje uprawnienia osobie dochodzącej odszkodowania (w tym przypadku prawo do sądu, prawo do dobrej administracji i rozpatrzenie sprawy we wskazanym w dyrektywie terminie), że naruszenie jest wystarczająco poważne i że pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z poniesioną szkodą. 
Przykładowo pracodawca mógł nie być w stanie zrealizować określonego projektu, ponieważ wciąż czekał na pracownika. Firma musiałaby wykazać, że naruszony przepis przyznaje uprawnienia także jej i że wskutek naruszenia poniosła konkretną stratę lub utraciła zysk.

Istotne jest przy tym, że w przypadku niezgodności z prawem UE nie jest wymagane uzyskanie prejudykatu. Gdybyśmy chcieli dochodzić odszkodowania za bezprawie legislacyjne polegające na naruszeniu konstytucji, musielibyśmy uzyskać wcześniej wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Natomiast w przypadku naruszenia prawa unijnego każdy sąd jest jednocześnie sądem unijnym. Można więc wystąpić bezpośrednio do właściwego sądu cywilnego z roszczeniem opartym na naruszeniu prawa UE bez wcześniejszego wyroku TSUE stwierdzającego to naruszenie. Sąd cywilny może sam ocenić zgodność ustawy z prawem Unii.

Czytaj więcej:

Prawo pracy Firmy w całej Polsce dostają niepokojące pisma z inspekcji pracy. Eksperci zaskoczeni

Pro

Zastanawiam się jednak, na ile samo widmo odszkodowań może wpłynąć na praktykę urzędów.

27 kwietnia 2026 r. uruchomiono nową wersję Modułu Obsługi Spraw (tzw. MOS II). Za jego pośrednictwem cudzoziemcy mogą elektronicznie składać m.in. wnioski o pobyt czasowy, pobyt stały i pobyt rezydenta długoterminowego UE. W pierwszej instancji decyduje wojewoda. Liczę na to, że kilka miesięcy funkcjonowania systemu przyniesie efekty i rzeczywiście usprawni procedury.

Nie sądzę, żeby samo widmo odszkodowań znacząco przyspieszyło pracę urzędów. Być może jednak zadziała presja ze strony Komisji Europejskiej. Gdyby Komisja uznała, że stosowanie art. 100d narusza unijne przepisy o zezwoleniach pobytowych, mogłaby wszcząć odrębne postępowanie przeciwko Polsce. Sprawa mogłaby trafić do TSUE. Gdyby Polska nie wykonała wyroku stwierdzającego uchybienie, KE mogłaby ponownie wnieść skargę i wystąpić o ryczałt lub okresową karę pieniężną.

Jest też konkretny sygnał ze strony Komisji Europejskiej. Termin wdrożenia dyrektywy 2024/1233 o jednolitym zezwoleniu upłynął 21 maja 2026 r. W lipcu KE wezwała Polskę do usunięcia uchybienia, ponieważ nie otrzymała informacji o pełnej transpozycji. Osobno trwają prace nad projektem nowelizacji ustawy o warunkach dopuszczalności powierzania pracy cudzoziemcom (nr w wykazie prac rządu: UD396), który ma usprawnić procedury legalizacji pracy.
Widzę więc pewną szansę na zmianę, choć raczej niewielką.
Mam jednak nadzieję, że rządzący podejdą do tej sprawy poważnie.