Jakość powietrza w Europie i Polsce wciąż daleka od norm
Mimo wieloletniego spadku zanieczyszczeń, standardy jakości powietrza w Europie nadal nie są spełniane. Dane z lat 2023–2024 pokazują[1], że stężenia PM2.5 i PM10, czyli pyłu zawieszonego – drobnych cząstek unoszących się w powietrzu, przekraczają normy UE[2] i WHO[3], a smog nasila się przez ekstremalne zjawiska pogodowe i pożary. Po kilku latach stopniowej poprawy, najnowsze dane Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska[4] pokazują, że w 2024 roku średnie roczne stężenie pyłu PM10 wzrosło o około 7 proc. w porównaniu z rokiem 2023. To niepokojący sygnał, bo Polska wciąż należy do najbardziej zanieczyszczonych krajów Europy[5]. Dla przykładu w styczniu odnotowano ekstremalne stężenia pyłów. W Wodzisławiu Śląskim, gdzie poziom PM10 przekroczył 219 µg/m³ (poziom dopuszczalny stężenia średniego dobowego to 50 µg/m³)[6], a Kraków, który od lat znany jest z przekraczania norm smogu, znalazł się wśród 10. najbardziej zanieczyszczonych miast świata pod względem PM2.5, osiągając wartości powyżej 100 µg/m³[7]. Tak wysokie stężenia są klasyfikowane jako „bardzo niebezpieczne” dla zdrowia, szczególnie dla dzieci, seniorów i osób z chorobami przewlekłymi.
Smog zwiększa ryzyko raka pęcherza moczowego – potwierdzają to badania epidemiologiczne
Jednak zanieczyszczenia powietrza zwiększają nie tylko ryzyko zachorowania na nowotwory płuc, czy choroby sercowo-naczyniowe. W ostatnich latach opublikowano liczne analizy populacyjne i metaanalizy, które jednoznacznie wskazują na związek między długotrwałą ekspozycją na zanieczyszczenia powietrza a ryzykiem nowotworów urologicznych, w tym raka pęcherza. Jak wynika z ELAPSE Project (2020-2022), europejskiej analizy wielokohortowej[8], prawdopodobieństwo zachorowania na raka pęcherza moczowego rośnie już przy bardzo niskich poziomach PM2.5, nawet tych poniżej standardów WHO i UE, co jednoznacznie wskazuje, że w praktyce nie ma bezpiecznych norm dla stężenia tych cząsteczek. Z kolei metaanaliza[9] 12 badań z 2020 r. podkreśla, że jednym z czynników związanych z niebezpieczeństwem wystąpienia nowotworów układu moczowego jest narażenie środowiskowe, np. na kadm, arsen i zanieczyszczenie powietrza, a sam wzrost stężenia PM2.5 o 5 µg/m³ zwiększa ryzyko raka pęcherza o około 7 proc.
– Mechanizm biologiczny, który może wpływać na zachorowalność, jest coraz lepiej poznany. Związki toksyczne obecne w smogu, m.in. wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne oraz metale ciężkie, po wdychaniu są metabolizowane w organizmie i mogą być wydalane przez nerki do moczu. W konsekwencji nabłonek pęcherza moczowego może mieć z nimi długotrwały kontakt, co – według części badań – może sprzyjać powstawaniu mutacji i procesów nowotworowych. Dlatego jakość powietrza jest uznawana za jeden z potencjalnych czynników środowiskowych wpływających na ryzyko zachorowania, szczególnie u osób z grup ryzyka. W tym kontekście działania ograniczające zanieczyszczenie powietrza mogą mieć również znaczenie z punktu widzenia profilaktyki onkologicznej – zauważa onkolog kliniczny, lek. Maja Lisik-Habib.
Nowoczesna diagnostyka i terapie zmieniają rokowania pacjentów
Rak pęcherza moczowego najczęściej dotyka osoby z określonych grup ryzyka. Najbardziej narażeni są mężczyźni po 50. roku życia. To właśnie u nich choroba diagnozowana jest najczęściej, a ryzyko wzrasta wraz z wiekiem. Istotnym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi nowotworu jest palenie papierosów, ponieważ toksyczne substancje zawarte w dymie tytoniowym są wydalane z moczem i przez długi czas drażnią ściany pęcherza. Na zachorowanie bardziej narażone są także osoby mające wieloletni kontakt z niektórymi substancjami chemicznymi, m.in. w przemyśle chemicznym, gumowym, tekstylnym czy farbiarskim.
Jednak postęp w leczeniu raka pęcherza jest znaczący. Chemioterapia, która jeszcze niedawno była podstawową metodą terapeutyczną, zaczyna ustępować miejsca nowoczesnym terapiom, w tym u odpowiednio dobranych chorych – leczeniu celowanemu opartemu na biomarkerach. Coraz większą rolę odgrywa immunoterapia, aktywująca układ odpornościowy, oraz koniugaty ADC, które precyzyjnie dostarczają lek do komórek nowotworowych. Współczesna onkologia stawia też na terapie skojarzone (jednoczasowe stosowanie u pacjentów immunoterapii i koniugatu ADC), zwiększające skuteczność leczenia – niektóre z takich terapii są już refundowana w Polsce, a kolejne, np. te stosowane w leczeniu raka pęcherza, nie są jeszcze dostępne dla polskich pacjentów.
Dzięki tym innowacjom rokowania chorych na raka pęcherza ulegają poprawie, a leczenie staje się bardziej skuteczne i mniej obciążające. To dowód, że personalizacja terapii i rozwój nowych technologii realnie zmieniają oblicze onkologii.
Wczesna diagnostyka pozostaje kluczowa
Mimo ogromnego postępu terapeutycznego, najważniejszym czynnikiem poprawiającym rokowania pozostaje wczesne wykrycie choroby. Objawy takie jak krwiomocz, nawet jednorazowy, wymagają pilnej konsultacji urologicznej. Dlatego tak ważne jest, aby pacjenci trafiali do ośrodków referencyjnych, które oferują kompleksową opiekę – od diagnostyki po nowoczesne terapie. W Polsce funkcjonuje już coraz więcej placówek wyspecjalizowanych w leczeniu nowotworów urologicznych. W takich ośrodkach pacjent może liczyć na opiekę wielospecjalistycznego zespołu (urologa, onkologa, radioterapeuty, dietetyka klinicznego, psychologa) oraz wsparcie koordynatora leczenia, co znacząco skraca czas od diagnozy do rozpoczęcia terapii. Interaktywna mapa dostępna na stronie www kampanii „Krwiomocz? Działaj!” ułatwia lokalizację najbliższego ośrodka, zapewniając szybki dostęp do specjalistów i nowoczesnych metod leczenia.
– Wielu pacjentów po zauważeniu pierwszych objawów nie wie, gdzie się zgłosić i jak szybko rozpocząć właściwą diagnostykę. Zależało nam na tym, aby ułatwić poruszanie się po systemie i ograniczyć chaos informacyjny, który często opóźnia leczenie. Naszym celem jest realne skrócenie czasu między pojawieniem się objawów a rozpoczęciem właściwej terapii – mówi Szymon Chrostowski, Prezes Zarządu Fundacji Wygrajmy Zdrowie, inicjator kampanii.
[1] Dane Europejskiej Agencji Środowiska
[2] EU air quality standards - Environment - European Commission
[3] Normy WHO dotyczące zanieczyszczenia powietrza
[4] Ocena jakości powietrza za 2024 rok – zbiorczy raport krajowy - GIOŚ
[5] Heavy metal emissions in Europe | Indicators | European Environment Agency (EEA)
[6] www.smog.imgw.pl/content/norm
[7] Dane AQICN i IQAir z 9–10 stycznia 2026
[8] Long term exposure to low level air pollution and mortality in eight European cohorts within the ELAPSE project: pooled analysis
[9] Ambient air pollution and urological cancer risk: A systematic review and meta-analysis of epidemiological evidence | Nature Communications
Materiał partnera: Fundacja Wygrajmy Zdrowie
