Mediacja postrzegana była przez niektórych jako nieszkodliwe hobby czy też mało znacząca i niezbyt prestiżowa działalność prowadzona w cieniu wymiaru sprawiedliwości, ale niebędąca jego integralną częścią. Dziś przyjmuje się, że jest jednym ze sposobów dostępu do wymiaru sprawiedliwości – a ten jest uznawany w Unii Europejskiej za prawo podstawowe. Gwarantuje to art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. Jeszcze niedawno koncepcja dostępu do wymiaru sprawiedliwości była ograniczona i składała się wyłącznie z prawa dostępu do sądów. To podejście wykluczało włączenie do niego alternatywnego rozwiązywania sporów (ADR) – czyli mediacji. Zapewne z tego względu, iż metody ADR są zwane metodami pozasądowymi.
To historyczne podejście nadal wywiera wpływ na debaty publiczne: przeciwnicy włączenia mediacji do szeroko rozumianego wymiaru sprawiedliwości używają argumentu, że przeszkadza ona stronom w dostępie do niego. Tak jednak nie jest.
FRA – European Union Agency for Fundamental Rights – Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej – jednoznacznie stwierdza, że „zgodnie z międzynarodowymi i europejskimi przepisami dotyczącymi praw człowieka w przypadku naruszenia praw jakiejkolwiek osoby państwa członkowskie UE mają obowiązek zagwarantowania jej prawa do wystąpienia na drogę sądową lub skorzystania z alternatywnego sposobu rozstrzygania sporów, a także prawa do skutecznego środka prawnego. Jest to prawo dostępu do wymiaru sprawiedliwości". Alternatywny sposób rozwiązywania sporów, czyli mediacja, jest więc wyraźnie zdefiniowany jako sposób „dostępu do wymiaru sprawiedliwości".
Punkt 5 preambuły do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/WE z 21 maja 2008 r. w sprawie niektórych aspektów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych stanowi, że zagwarantowanie lepszego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, jednego z celów polityki UE w zakresie ustanowienia przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, powinno obejmować także dostęp do sądowych oraz pozasądowych metod rozwiązywania sporów. Podkreślmy jeszcze raz: dyrektywa jasno stwierdza, że mediacja jest sposobem „dostępu do wymiaru sprawiedliwości". Europejski Trybunał Praw Człowieka, orzekając w tego rodzaju sprawach, uwzględnia dwa aspekty: wagę prawa, które ma być wyegzekwowane, oraz to, czy odmowa pomocy prawnej uniemożliwiła sprawiedliwe rozpatrzenie danej sprawy.
Jaka jest relacja między pomocą prawną a mediacją? Cytowana już Agencja stwierdza, że państwa członkowskie powinny zapewnić dostępność pomocy prawnej poprzez: a) utworzenie ośrodków oferujących bezpłatną poradę prawną; b) zachęcanie osób fizycznych do wykupu ubezpieczenia kosztów ochrony prawnej; c) promowanie rozstrzygania sporów z wykorzystaniem alternatywnych sposobów.
