Zapowiedź kontynuacji „Nigdy w życiu!” po ponad dwudziestu latach szybko przestała być wyłącznie wiadomością ze świata filmu. Aktorka, która w pierwszej części wcielała się w Tosię, córkę głównej bohaterki, poinformowała publicznie, że prowadziła z produkcją rozmowy, otrzymała scenariusz i uczestniczyła w zdjęciach próbnych, jednak ostatecznie rolę powierzono innej osobie. Po jej wypowiedziach producent zarzucił jej przedstawianie nieprawdziwych informacji, a aktorka odpowiedziała publikacją fragmentów korespondencji. Dyskusja o obsadzie szybko przekształciła się w spór o lojalność, sposób prowadzenia rozmów i prawdziwość publicznych komunikatów.
Czytaj więcej
Może lubimy etos obrońcy bardziej niż wszystkie jego konsekwencje.
Czy aktor ma prawo oczekiwać, że dostanie rolę po latach?
Z prawnego punktu widzenia sprawa jest dość prosta: aktorka odtwarzająca wcześniej rolę Tosi nie miała automatycznego prawa do ponownego zagrania tej postaci. Fakt, że stworzyła ją ponad dwadzieścia lat temu, nie daje jej pierwszeństwa przy obsadzie kolejnego filmu. Producent może zmienić aktora, reżysera, scenarzystę, koncepcję postaci, a nawet ton całej produkcji. Publiczność ma natomiast prawo ocenić taką decyzję krytycznie, lecz sama jej niepopularność nie czyni jej bezprawną.
Argument o lojalności wobec produkcji ma znaczenie emocjonalne, ale prawnie wynika z niego niewiele. Wieloletnie utożsamianie się z filmem, udział w jego promocji czy życzliwe wypowiedzi na jego temat nie tworzą obowiązku zawarcia kolejnej umowy. Aktor nie nabywa prawa do postaci tylko dlatego, że przez lata był z nią powszechnie kojarzony.
Znaczenie ma natomiast sposób, w jaki prowadzono rozmowy. Z relacji aktorki wynika, że kontakt z produkcją nie ograniczał się do zwykłego zaproszenia na casting. Mowa była o scenariuszu, zdjęciach próbnych, terminach i partnerze ekranowym. Taki przebieg rozmów może uzasadniać przekonanie, że sprawa wyszła poza etap wstępnego zainteresowania. Trzeba więc oddzielić dwie kwestie: prawo producenta do wyboru innej osoby oraz rzetelność komunikacji z dotychczasową odtwórczynią roli.
Czytaj więcej
Strona internetowa pozwala przedstawić doświadczenie za pomocą pojęć korzystnych wizerunkowo. Sala sądowa wymaga faktów.
Odpowiedzialność producenta
Prawo cywilne zna sytuacje, w których odpowiedzialność może powstać jeszcze przed zawarciem umowy. Negocjacje powinny być prowadzone zgodnie z dobrymi obyczajami, a problem pojawia się wówczas, gdy jedna ze stron wywołuje u drugiej uzasadnione przekonanie, że umowa zostanie zawarta, mimo że sama prowadzi rozmowy nierzetelnie. Nie przesądza to oczywiście niczego w tej konkretnej sprawie. Do jej oceny potrzebna byłaby pełna korespondencja, przebieg rozmów, ustalenia agentów, informacje o rezerwowanych terminach oraz wiedza o tym, czy strony uzgodniły istotne warunki współpracy. Medialne wypowiedzi nie są wystarczającą podstawą do formułowania stanowczych ocen.
Stwierdzenie, że produkcja nie miała obowiązku zatrudnienia aktorki, jest więc prawdziwe, ale nie zamyka sprawy. Brak obowiązku zawarcia umowy nie oznacza pełnej dowolności w sposobie prowadzenia rozmów. Można zgodnie z prawem zrezygnować ze współpracy, a jednocześnie uczynić to nierzetelnie lub nieprofesjonalnie.
Później spór przesunął się z decyzji castingowej na prawdziwość publicznych wypowiedzi. Producent może bez większego ryzyka powiedzieć, że wybrał inną aktorkę, ponieważ lepiej odpowiada ona przyjętej koncepcji artystycznej. Sytuacja wygląda inaczej, gdy publicznie zarzuca byłej kandydatce mijanie się z prawdą. Wtedy znaczenie mogą mieć wcześniejsze wiadomości, deklaracje i sposób prowadzenia rozmów.
Publikacja fragmentów prywatnej korespondencji przez aktorkę również nie jest prawnie obojętna. Tajemnica korespondencji należy do dóbr osobistych, dlatego upublicznianie cudzych wiadomości może prowadzić do sporu o granice ochrony prywatności. Ocena zależy jednak od okoliczności. Czym innym jest publikowanie prywatnych rozmów dla wywołania sensacji, a czym innym posłużenie się nimi w obronie własnej reputacji po publicznym zakwestionowaniu wiarygodności.
Widz patrzy na tę sprawę jeszcze inaczej. Produkcja ma prawo zmienić obsadę, ale publiczność może uznać, że wraz ze zmianą aktorów znika część tego, co uzasadniało powrót do tej historii. Film wracający po ponad dwóch dekadach sprzedaje nie tylko nową fabułę. Sprzedaje także pamięć o poprzedniej. Nostalgia obejmuje tytuł, muzykę, miejsca i twarze aktorów. Trudno odwoływać się do sentymentu widza, a zarazem nie liczyć się z jego oczekiwaniem ciągłości.
Dotychczasowa odtwórczyni roli nie miała prawa do ponownego angażu. Produkcja miała prawo wybrać inną aktorkę. Nie oznacza to jednak, że sposób prowadzenia rozmów nie podlega ocenie. Jeżeli wysyłano sygnały sugerujące coś więcej niż udział w procesie castingowym, można pytać o rzetelność takiego postępowania. Podobnie można oceniać późniejszą eskalację konfliktu, którego być może dało się uniknąć prostym komunikatem o decyzji artystycznej.
Ta historia dobrze pokazuje różnicę między prawem do podjęcia decyzji a sposobem jej wykonania. Firma może być w pełni uprawniona do powiedzenia „wybraliśmy kogoś innego”, a mimo to niewłaściwie przeprowadzić to, co działo się wcześniej i później. W relacjach zawodowych sama zgodność decyzji z prawem nie zawsze przesądza o tym, że została ona podjęta i zakomunikowana właściwie.
Autorka jest adwokatką i mediatorką, założycielką bloga www.pokojadwokacki.pl
