Z tego artykułu dowiesz się:
- Dlaczego opieka nad starszym członkiem rodziny częściej wyklucza z rynku pracy niż rodzicielstwo.
- Jak różnice w podziale obowiązków opiekuńczych wpływają na sytuację zawodową kobiet i mężczyzn.
- Jaką realnie rolę w systemie opieki odgrywają dziadkowie i jak to rzutuje na kariery rodziców.
- Z jakimi barierami w miejscu pracy mierzy się co trzeci pracujący opiekun w Polsce.
W 2025 r. nieco ponad jedna trzecia osób w Polsce w wieku 18–74 lata (konkretnie: 35,9 proc.) sprawowała obowiązki opiekuńcze – wynika z najnowszego badania GUS. Zdecydowana większość z nich – 80 proc. – zajmowała się wyłącznie dziećmi lub wnukami do 15 lat. Pozostali opiekowali się tylko osobami w wieku powyżej 15 lat (około 15 proc.) lub sprawowali opiekę zarówno nad dziećmi lub wnukami, jak i starszymi krewnymi.
Natomiast ponad dwie piąte spośród ok. 17,3 mln osób pracujących (blisko 7,3 mln osób) łączyło obowiązki zawodowe z opieką nad dziećmi do 15. roku życia lub nad starszymi krewnymi, którzy takiej opieki wymagają.
Czytaj więcej
Mimo rosnącej świadomości wyzwań wynikających ze zmian demograficznych, niewiele firm ma strategiczną odpowiedź na skutki transformacji ludnościowej.
Małe dziecko tylko chwilowo obniża aktywność zawodową?
– Godzenie pracy z obowiązkami opiekuńczymi jest oczywiście głównie domeną osób w wieku produkcyjnym – komentuje Krzysztof Jedlak, rzecznik prasowy GUS. Ciekawie wygląda porównanie poziomu aktywności zawodowej (czyli pracy lub aktywnego jej poszukiwania) i bierności (czyli gdy pracy się nie ma, ale i jej nie poszukuje) wśród osób, które deklarują obowiązki opiekuńcze i tych, które ich nie mają.
W przypadku opiekunów dzieci lekko wyższy poziom bierności zawodowej widać wśród osób w wieku 25-34 lat. Można wnioskować, że są to młodzi rodzice. Biernych zawodowo opiekunów dzieci w tym wieku jest ponad 14 proc., przy „tylko” nieco ponad 7 proc. odsetku wśród osób bez obowiązków opiekuńczych. W starszych grupach wiekowych ta różnica się jednak zaciera, a osoby deklarujące opiekę są nawet częściej aktywne zawodowo. Można więc wnioskować, że wyjście z rynku pracy jest zwykle tylko tymczasowe i dotyczy rodziców (przede wszystkim kobiet) najmłodszych dzieci. Warto jednocześnie podkreślić, że prawie 83 proc. osób w wieku 25-34 lata, sprawując opiekę nad dziećmi, pracuje, a w starszych grupach wiekowych ten odsetek dobija do 90 proc.
Co innego jednak w przypadku opieki nad krewnymi w wieku ponad 15 lat. Tu wskaźniki bierności zawodowej są wyraźnie wyższe niż wśród osób, które takiego obowiązku nie mają. Aż 28 proc. osób w wieku 25-64 lata deklarujących opiekę nad członkiem rodziny starszym niż 15 lat jest biernych zawodowo, wobec 16 proc. osób bez takiego obowiązku. To pokazuje, że o ile opiekę nad dziećmi da się jeszcze w miarę pogodzić z pracą zawodową, a jej wpływ na aktywność zawodową jest zwykle tylko czasowy, o tyle obowiązki wobec niepełnosprawnych czy starszych członków rodziny częściej wymuszają całkowite opuszczenie rynku pracy.
Kobiety częściej się opiekują
Z danych GUS wynika, że obowiązki opiekuńcze częściej spoczywały na kobietach (38,5 proc. pań w wieku 18–74 lata) niż na mężczyznach (33,1 proc.). Kobiety pełniące obowiązki opiekuńcze rzadziej łączyły je z pracą zawodową (pracowało 68,1 proc. z nich) w porównaniu do mężczyzn (87,3 proc.).
– Dane GUS nie są zaskakujące. Pokazują to, co wiemy z szeregu innych źródeł i badań – istnieją nierówności i problemy, które jednak są powoli, powoli poprawiane. Nierówność płciowa jest obserwowana w wielu państwach – komentuje Łukasz Baszczak, starszy analityk w Zespole Ekonomii Behawioralnej Polskiego Instytutu Ekonomicznego. Zauważa przy tym, że mężczyźni angażują się coraz częściej w obowiązki opiekuńcze i zazwyczaj raportują wyższą satysfakcję z podziału obowiązków w swoim gospodarstwie domowym, a kobiety częściej są niezadowolone z tego, jak wygląda podział obowiązków domowych. – Według najnowszych danych Generations and Gender Survey, obowiązki domowe są najczęściej wskazywane jako powód kłótni w polskich związkach – dodaje Baszczak.
Czytaj więcej
Chociaż większość firm liczy na to, że zmiany demograficzne nie ograniczą ich rozwoju w perspektywie najbliższej dekady, to jednocześnie niemal każ...
Łączenie pracy i opieki? Dajemy radę
Co do zasady większość badanych (63 proc.) nie deklarowała trudności związanych z godzeniem pracy zawodowej z pełnieniem obowiązków opiekuńczych. Na problemy wskazał co trzeci respondent, narzekając najczęściej na długi czas pracy (33 proc. tych, którzy zgłaszali trudności) czy też na jej wymagający lub wyczerpujący charakter (22 proc.).
Badanie GUS pokazuje stosunkowo niewielką dziś rolę „instytucji” babci w opiece nad dziećmi. Wśród rodziców niekorzystających z formalnych czy zinstytucjonalizowanych usług opieki nad dziećmi (żłobki, przedszkola, świetlice, opiekunka), trzykrotnie więcej osób deklaruje organizowanie opieki samodzielnie lub wspólnie z drugą osobą (małżonkiem, partnerem) niż pomoc np. babci czy dziadka. Z drugiej strony, brak takiego wsparcia siłą rzeczy całkowicie „wypycha” część osób z rynku pracy: bierność zawodowa wśród rodziców samodzielnie opiekujących się dzieckiem jest pięciokrotnie częstsza niż wtedy, gdy dzieckiem zajmuje się np. babcia.
