Piotr Arak: Montownia, która może być czymś więcej

Co jakiś czas ktoś ogłasza koniec globalizacji. Pandemia miała ją zabić, wojna w Ukrainie dobić, a cła i geopolityczne przepychanki Trumpa – pochować ostatecznie. Świeży raport OECD „Trends in Global Value Chains” każe tę tezę mocno zrewidować. Otóż globalne łańcuchy wartości miały się w 2024 r. lepiej niż kiedykolwiek – w ujęciu realnym, oczyszczonym z inflacji, ich udział w światowym PKB sięgnął historycznego szczytu, około 17 proc. Firmy – owszem – dywersyfikują dostawców i zabezpieczają się przed szokami, ale nie wracają masowo do produkcji lokalnej. Zmienia się nie tyle skala globalizacji, co jej struktura.

Jak głęboka jest nasza integracja międzynarodowa 

Dla Polski i całego regionu Europy Środkowej to wiadomość z gatunku tych, które trzeba czytać uważnie, bo diabeł jak zwykle tkwi w szczegółach. Z jednej strony potwierdza się to, co wiemy z doświadczenia: jesteśmy głęboko wciągnięci w przemysłowe sieci dostaw, montujemy samochody, produkujemy podzespoły elektroniczne, jesteśmy zapleczem fabrycznym dla Niemiec i reszty Unii. Z drugiej strony, dane OECD pokazują wyraźnie, że to wciąż za mało, by mówić o dojrzałej integracji na własnych warunkach.

Zacznijmy od liczby, która najbardziej rzuca się w oczy: między 2011 a 2024 rokiem 49 z 80 gospodarek objętych raportem zwiększyło udział zagranicznej wartości dodanej w swoim eksporcie. Polska jest w tej grupie – nasz wskaźnik tak zwanej backward participation, czyli udziału importowanych komponentów i usług w tym, co wysyłamy za granicę, wzrósł z 32 do 35 proc. To wzrost, ale skromny na tle sąsiadów. Węgry mają już 53 proc., Słowacja 49 proc., Czechy 47 proc. – to poziomy, które każą zadać pytanie, ile w eksporcie tych krajów zostaje właściwie ich własnego.

Estonia w ciągu dekady poszła najdalej – z 44 do 51 proc. Polska rośnie wolniej i z niższego pułapu, co można czytać dwojako: albo jako oznakę mniejszej głębi integracji, albo jako sygnał, że nasza gospodarka jest odrobinę mniej jednostronnie uzależniona od importowanych podzespołów niż region wokół nas.

Zmiany w eksporcie usług 

Drugi wątek raportu, mniej oczywisty, ale chyba ważniejszy z punktu widzenia polityki gospodarczej, dotyczy usług. OECD pokazuje, że handel usługami rósł w ostatniej dekadzie znacznie szybciej niż handel towarami – 64 proc. skumulowanego wzrostu wobec 26 proc. dla towarów.

Co więcej, największym kanałem międzynarodowej dostawy usług nie jest już klasyczny eksport, tylko obecność handlowa za granicą, czyli działalność zagranicznych filii. Innymi słowy: świat coraz mniej sprzedaje usługi przez granicę, a coraz więcej dostarcza je lokalnie, przez firmy, które fizycznie obecne są w danym kraju.

To ważne, bo pokazuje, gdzie faktycznie rodzi się dziś przewaga konkurencyjna. Nie tylko w fabryce, która składa gotowy produkt z zagranicznych części, ale w usługach, które tę produkcję otaczają – logistyce, finansowaniu, projektowaniu, informatyce, badaniach i rozwoju. I tu pojawia się ciekawy, dość pocieszający wątek dla Polski. Spośród krajów Grupy Wyszehradzkiej to właśnie u nas krajowa treść usługowa w eksporcie przemysłowym jest najwyższa – 13,3 proc., podczas gdy na Węgrzech, Słowacji i w Czechach to zaledwie 9-10 proc. Wciąż daleko nam do Niemiec (18,9 proc.) czy średniej unijnej (25,7 proc.), ale w regionalnym peletonie nie jesteśmy ostatni. To sygnał, że polskie firmy usługowe: od centrów IT po biura projektowe i księgowe, wnoszą do eksportu przemysłowego więcej niż ich odpowiedniki u sąsiadów.

Na co postawić 

Dodajmy jeszcze, że według UNCTAD napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych do Polski wyniósł w 2025 r. 13,9 mld dol., wobec 14,2 mld dol. w 2024 r. i szczytowych 35,5 mld dol. w 2022 r., co jest spadkiem o 1,9 proc. r/r i o 60,8 proc. względem maksimum sprzed czterech lat. Mimo to Polska pozostaje relatywnie atrakcyjną lokalizacją dzięki dużemu zapleczu przemysłowemu.

Wartość zapowiedzianych inwestycji typu greenfield jest niezmiennie najwyższa w regionie CEE i wzrosła w 2025 r. o 9 proc., podczas gdy w innych krajach regionu odnotowano spadki, a dla całej UE wzrost sięgnął blisko 30 proc. Globalna konkurencja o kapitał przesuwa się w stronę AI, centrów danych, półprzewodników, baterii – utrzymanie atrakcyjności inwestycyjnej będzie wymagało wzmocnienia pozycji Polski właśnie w tych obszarach.

Zestawiając te dane, rysuje się dość jasny obraz. Węgry i Słowacja to dziś w Europie Środkowej najbardziej „montownie”: gospodarki z bardzo wysokim udziałem importowanych komponentów i usług, i relatywnie niskim udziałem własnej wartości dodanej. To model, który świetnie sprawdzał się przy niskich kosztach pracy i stabilnej globalizacji, ale robi się kruchy, gdy koszty rosną, a łańcuchy dostaw trzeba przeorganizowywać.

Polska, choć wciąż mocno zintegrowana z regionalnymi sieciami produkcyjnymi jako baza wytwórcza, ma w tej układance odrobinę więcej własnej wartości dodanej. To jest kapitał, który warto pomnażać, zamiast pogłębiać zależność importową w samym montażu.

Raport OECD wprowadza też pojęcie „gospodarek-łączników” – krajów, które montują, przetwarzają i reeksportują cudze komponenty, stając się węzłami w sieci produkcji rozproszonej między Chinami, Unią Europejską a Stanami Zjednoczonymi. To rola, którą region Europy Środkowej pełni od dawna, ale która nie jest dana raz na zawsze. Bilateralny handel wartością dodaną między Chinami, Unią a USA rośnie inaczej niż handel brutto – co sugeruje, że gospodarki pośredniczące zyskują na znaczeniu tam, gdzie potrafią oferować coś więcej niż tanią siłę roboczą przy taśmie. Musimy umieć ten produkt przetworzyć.

 Nasza przyszłość

Jest w tym wszystkim przesłanie dla polityki przemysłowej, które trudno przecenić. Konkurencyjność opartą wyłącznie na montażu i imporcie gotowych komponentów łatwo stracić – wystarczy, że koszty pracy w regionie dalej będą rosły, a inwestor przeniesie linię montażową o kilkaset kilometrów dalej na wschód (np. do odbudowującej się Ukrainy) lub południe (do Turcji, niespętanej polityką klimatyczną UE).

Konkurencyjność opartą na krajowych usługach dla przemysłu – logistyce, IT, finansach, projektowaniu, badaniach i rozwoju – dużo trudniej przenieść, bo wymaga ona kompetencji, kapitału ludzkiego i instytucji, które buduje się latami. Polska ma tu, jak pokazują dane OECD, niewielką, ale realną przewagę nad najbliższymi sąsiadami. Pytanie, czy potrafimy ją zamienić w coś więcej niż statystyczną ciekawostkę w raporcie międzynarodowej organizacji.

Polska stoi dokładnie na granicy przeskoczenia do bardziej zaawansowanego klubu, bo mamy skalę, bo mamy usługi, bo nadal mamy inwestycje zagraniczne. Musimy te usługi dla przemysłu i bycie gospodarką łącznikiem wykorzystać. Nasza przyszłość może bardziej zależeć nie od decyzji o kolejnej fabryce, którą uda się przyciągnąć nad Wisłę, ale od inwestycji w usługi dla przemysłu.