Polski Ład zachwiał samorządami. Tusk chce przywrócenia samorządności

Donald Tusk zapowiedział przywrócenie samorządności. Dziś władze lokalne borykają się z nieprzewidywalnością i problemami finansowymi.

Publikacja: 13.12.2023 03:00

Donald Tusk zapowiedział przywrócenie samorządności

Donald Tusk zapowiedział przywrócenie samorządności

Foto: AFP

– Niszczyliście samorząd terytorialny na różne sposoby: poprzez centralizację, poprzez rozdawanie pieniędzy po uważaniu. Teczka z raportami z setek polskich gmin, dziesiątków powiatów i wielu województw o tym, jak niesprawiedliwie, jak partyjnie, jak stronniczo dysponowaliście środkami, jak uczyniliście wszystko – na szczęście prawie wszystko – żeby odbudować model władzy centralistycznej – mówił Donald Tusk w exposé. Zarzucił też rządom PiS: – Chcieliście wyrzucić na śmietnik historii ideę prawdziwego samorządu, gdzie ludzie autonomicznie, w miejscu zamieszkania decydują o swoim życiu, a władza centralna jest od tego, żeby ułatwiać, pomagać, a nie żeby narzucać własną wolę.

Donald Tusk zapowiedział, że nowa koalicja będzie dzieliła się odpowiedzialnością, środkami, decyzjami, władzą z samorządem terytorialnym każdego szczebla.

Wiele samorządów boryka się z poważnymi problemami finansowymi, a w ostatnich latach uszczuplono także ich kompetencje.

Szkodliwa centralizacja państwa

Na ponad 18 mld zł szacował zadłużenie samorządów lokalnych na koniec tego roku rząd Mateusza Morawieckiego w jesiennej notyfikacji finansów publicznych, którą Polska wysłała do Komisji Europejskiej. Zeszły rok samorządy zamknęły z ponad 12 mld zł deficytu. Problemy z finansami w ostatnich dwóch latach wynikają głównie ze zmian podatkowych wprowadzonych przez Polski Ład, coraz większej centralizacji decyzji oraz z inflacji.

Czytaj więcej

"Zabawka Morawieckiego" ma rację bytu, ale wymaga przewietrzenia

– Zniknęła spora część dochodów, a sposób zadośćuczynienia, który rząd określał jako wyrównanie, był rozdysponowywany według kryteriów uznaniowych i politycznych – przypomina Andrzej Porawski ze Związku Miast Polskich.

Korporacje samorządowe szacują, że ubytek dochodów samorządowych w tym roku spowodowany reformami podatkowymi wyniesie 30 mld zł. Rekompensaty z poprzednich lat nie wyrównały tego, podzielone zostały w ten sposób, iż często zyskały małe wiejskie gminy, a traciły duże miasta. W 2021 roku rekompensata wynosiła 8 mld zł, a w 2022 – 13,7 mld zł. W tym roku była to podobna kwota.

Samorządowcy podkreślają, że przy braku trwałego systemu rekompensującego utratę dochodów trudne jest bieżące zarządzanie finansami i planowanie zadań na kolejny rok. Związek Miast Polskich szacuje, że realnie dochody samorządów spadły o ponad 9 proc.

Andrzej Porawski zwraca uwagę na to, iż centralizacja prowadzona przez PiS znacząco wykraczała poza finanse publiczne. – To odbieranie kompetencji. Zamieniono na przykład opinie kuratora oświaty na temat sieci oświatowej na jego decyzje. Musieliśmy utrzymywać szkoły, choć ich utrzymanie było nonsensem z każdego punktu widzenia. Decyzje podjął kurator, a koszty ponosiła społeczność lokalna – dodał ekspert ZMP.

Czytaj więcej

Szkodliwe dotacje po uważaniu

Oczekiwania i postulaty

– Chcemy uzdrowienia finansów JST. Co za tym się kryje? Podwyższenie subwencji oświatowej, czyli już zapowiedzianych podwyżek dla nauczycieli; przyznanie samorządom udziału w PIT ryczałtowym i podwyższenie udziałów gmin w podatku dochodowym od osób fizycznych – co oznacza zrekompensowanie ubytku w podatkach. Również zmiany w janosikowym – system dzielenia się pieniędzy z biedniejszymi gminami nie jest zły, ale niestety „zapomina” o szybko zmieniającej się liczbie ludności w większych miastach. – tłumaczy Piotr Krzystek, prezydent Szczecina, członek Rady Unii Metropolii Polskich. I dodaje: – Jesteśmy w nowej rzeczywistości, w której mamy wielką nadzieję na poprawę sytuacji samorządów – tak jak deklaruje premier Donald Tusk.

Czytaj więcej

Decentralizacji władzy publicznej nie można odwracać

Jeszcze w maju, w czasie Dnia Samorządu Terytorialnego w Senacie, organizacje samorządowe mówiły o konieczności odwrócenia negatywnych zmian ograniczających samodzielność społeczności lokalnych. Zwracały uwagę na ubezwłasnowolnienie samorządów w organizacji i finansowaniu gospodarki komunalnej oraz lokalnych i regionalnych usług publicznych, a także w polityce rozwoju. Wiele z proponowanych postulatów przedstawiono jako projekty ustaw. Nie zostały jednak rozpatrzone przez parlament np. projekt ustawy o udziale samorządów w podatku zryczałtowanym.

Rząd Donalda Tuska
Agnieszka Buczyńska

Posłanka z listy Trzecia Droga Polska 2050 Szymona Hołowni – Polskie Stronnictwo Ludowe, działaczka społeczna, socjolożka związana z Pomorzem i Gdańskiem. Będzie ministrem do spraw społeczeństwa obywatelskiego. Stała na scenie obok Pawła Adamowicza, gdy ranił go śmiertelnie zamachowiec. Urodziła się w 1986 roku. W latach 2008–2014 była wiceprezeską, a od 2015 do 2019 r. prezeską Centrum Wolontariatu w Gdańsku. Pomysłodawczyni koncepcji, by miasto starało się o tytuł Europejskiej Stolicy Wolontariatu, który uzyskało w 2022 r. Po raz pierwszy wybrana jako posłanka. W ruchu Polska 2050 Szymona Hołowni jest od początku istnienia. Wiceprezeska stowarzyszenia Polska 2050, członkini zarządu partii Polska 2050.

Finanse
Łatwiej o kredyty z EBI na obronność
Materiał Promocyjny
Tajniki oszczędnościowych obligacji skarbowych. Możliwości na różne potrzeby
Finanse
Tomasz Bursa, wiceprezes OPTI TFI: Lepsza szybka korekta
Finanse
Idą dopłaty, aktywa PPK w górę, mało uczestników
Finanse
Samorządy z trudem odzyskują długi od nierzetelnych mieszkańców
Materiał Promocyjny
Naukowa Fundacja Polpharmy ogłasza start XXIII edycji Konkursu o Grant Fundacji
Finanse
Wielkanocny rekord złota na fali bliskiego cięcia stóp przez Fed