Do sobotnich wydarzeń, gdy terrorysta z Ostrowca Świętokrzyskiego po zamordowaniu we śnie matki, ojca i siostry urządził rzeź w centrum Krakowa – można było sądzić, że Polska jest wyjątkowo bezpiecznym krajem i udało nam się uniknąć dramatów terrorystycznych, jakie trapią Stany Zjednoczone czy Europę Zachodnią na różnym tle.
„Wśród nocnej ciszy” o zbrodni połanieckiej
Zaplanowana na 13 listopada premiera serialu HBO „Wśród nocnej ciszy” o zbrodni połanieckiej przypomina o ukrytych demonach i każe pamiętać też o zamachu na prezydenta Gdańska Piotra Adamowicza. Oczywiście, szaleniec w hełmie i paramilitarnym stroju strzelający z karabinu na krakowskim rynku to coś nowego – zdecydowanie z amerykańskich filmów i komputerowych strzelanek. Jednak sześcioodcinkowy serial Holoubka według scenariusza Macieja Kowalewskiego każe odrzucić iluzję „polskiej wsi spokojnej” – „gdy na całym świecie wojna”. I jeszcze raz przemyśleć skumulowane w zbrodni połanieckiej okrucieństwo, zło i jego korzenie.
Czytaj więcej
Kto zastąpi Daniela Craiga w roli Jamesa Bonda? Choć nazwisko nowego agenta 007 wciąż pozostaje tajemnicą, coraz więcej uwagi przyciąga jeden z kan...
To również nieoczywisty dodatek, a takie są najciekawsze, do serii modnych i poczytnych książek o chłopskich korzeniach współczesnych Polaków, w tym o „babkach chłopkach”. Korzeniach niegdyś z różnych powodów pomijanych. Serial Holoubka może podpowiadać, że nie zawsze były powody do dumy. Obnaża bowiem w całej złożoności najgorszy z możliwych syndromów przemocy, maskowany czysto zewnętrznym katolicyzmem, który stał się instrumentem mafijnej wręcz omerty. Zmowy milczenia przypieczętowanej przysięgą na krzyż i ucałowaniem go – jak w kościele, choć to raczej kościół szatana.
Jak w organizacji przestępczej, mordercy i świadkowie mordu zjednoczyli się w przerażająco infantylno-gangsterskim rytuale, gdy zobowiązanie zachowania tajemnicy pieczętowali na papierze plamą krwi, utoczoną z palca agrafką. Ten kaleki, wiejski cyrograf, poświadczający wszechogarniający analfabetyzm, diaboliczny Jan Sojda dał do podpisania sąsiadom ze wsi, ale też rodzinie. Bogaty gospodarz, zwany „królem Zrębina”, inicjator mordu na 18-letniej dziewczynie w ciąży i jej mężu (na ich weselu Sojda bawił się kilka miesięcy wcześniej) oraz 12-letnim bracie. W filmie, gdzie sporo jest fikcji, prowodyr zbrodni nazywa się Lech Wojda.
„Wśród nocnej ciszy” i wypaczona religijność
Trudno uniknąć refleksji nad rolą wypaczonej religijności w mordzie połanieckim. O insygniach mordercy, który na miejsce zbrodni z premedytacją zabrał krzyż, już wspomniałem. To symbol zgodnie z przeznaczeniem używany w momentach przełomowych – zagrożenia życia, narodzin czy śmierci bliskich lub podczas podniosłych mszy. W serialu zostaje przechwycony przez wiejskiego demagoga, bo Holoubek i Kowalewski ostrzegają przed tymi, którzy w cyniczny sposób posługują się wiarą, religią i jej emblematami. Tymi, którzy na kredyt silnego przywiązania do katolicyzmu, tradycyjnie cementującego wspólnotę lokalną i narodową – wyrządzają jej zło.
Przecież wszyscy uczestnicy zbrodni po Wigilii jechali autobusem razem z ofiarami na pasterkę. Pili wódkę. Teoretycznie dlatego, że w kościele jest zimno, ale głównie po to, by wszelkie możliwe hamulce moralne puściły do końca i zbrodnia była stuprocentowo pewna.
To nie wszystko: mordercy i świadkowie z ofiarami byli razem na mszy, razem modlili się i przyjmowali komunię. Po morderstwie, mordercy i ci, którzy brali w nim udział, wywabiając ofiary z kościoła na wiejską drogę – podali sobie ręce w znaku pokoju. Planując zbrodnię i ukrywając ją – używali chrześcijańskich pozdrowień i brali obłudnie udział w pogrzebie. Po zbrodni mieszkali po sąsiedzku z rodzicami ofiar. Matka zamordowanej 18-latki w ciąży dożyła w rodzinnej wsi 2020 r., zabrał ją covid. Przez 46 lat bliscy morderców i świadkowie mordu bywali z nią w jednym kościele, modlili się słowami tych samych modlitw. Wybrali się nawet na Jasną Górę. Księdza obowiązywała tajemnica spowiedzi. Ten wątek jest podkreślony w serialu. Tak jak kradzież wędliny na weselu ofiar przez osobę z rodziny morderców. Jej ujawnienie było jednym z motywów zemsty i to daje najlepsze pojęcie o zagubieniu moralnym ludzi portretowanych przez Holoubka.
„Wśród nocnej ciszy”: zmanipulowany patriotyzm
W sądowej historii, którą jako pierwszy relacjonował na łamach „Prawa i Życia” Wiesław Łuka, autor późniejszego reportażu książkowego „Nie oświadczam się”, nie bez znaczenia był wątek historyczny i polityczny. Dziadek zamordowanej 18-latki i 12-latka był po wojnie ormowcem i pomagał utrwalać władzę ludową poprzez nakłanianie do głosowania „3 razy TAK” i udziału w pochodach pierwszomajowych.
Holoubek i Kowalewski ten wątek zaznaczają, ale nie dają się wpuścić w martyrologiczną pułapkę. Sojda – nie chcę za wiele spojlerować – był bowiem skazany za gwałt na dziewczynie, z którą wiązał plany matrymonialne, a kierując się zemstą, po wyjściu z więzienia, upozorował morderstwo jej brata. „Patriotycznej karcie” Sojdy/Wojdy nie ma co ufać. To bandyta, który patriotyzmem gra podobnie jak katolicyzmem. To też znamy.
Czytaj więcej
Spektakl Bartosza Szydłowskiego odtwarza proces zabójcy prezydenta Narutowicza. Warszawska premiera 11 listopada odbędzie się w cieniu sporów o Try...
Holoubek i Kowalewski dodali do tego polskiego rysu sztafaż, który dziś nazwalibyśmy amerykańskim bądź nawet globalnym. Otóż Wojda grany we wstrząsający sposób przez Łukasza Simlata, przypomina charyzmatycznego przywódcę sekty rodem z USA. Sypie cytatami z Biblii na wyrywki, wzmacnia nimi swój niemoralny przekaz, by przekonać lub przymusić wiejską wspólnotę do realizacji zbrodniczych celów. My zaś widzimy, że religia i Biblia to sfera, w której łatwo dokonać manipulacji. Najgorsze jest zaś to, że bez zmrużenia oka korzystają z tego nie tylko manipulatorzy, lecz także szukający samousprawiedliwienia lub korzyści.
Pieniądze w serialu mają duże znaczenie. Dużo można za nie mieć lub kupić. Współudział w zbrodni, milczenie lub poparcie. Warto też zobaczyć, jak Wojda pieniądze przechowuje. To również wartość dodana serialu Holoubka, bo przecież historia jest dobrze znana i opisana. Agatę Dudę-Gracz zainspirowała do znakomitego spektaklu w poznańskim Teatrze Nowym „Będzie pani zadowolona, czyli rzecz o ostatnim weselu we wsi Kamyk”. Wcześniej powstał film „Zmowa” na podstawie scenariusza Wiesława Łuki w reżyserii Janusza Petelskiego. Roman Bratny napisał powieść „Wśród nocnej ciszy”, na której podstawie również powstał spektakl.
„Wśród nocnej ciszy” i znakomity Łukasz Simlat
Serial warto więc obejrzeć nie dlatego, by poznać „nieznaną historię”, lecz zapoznać się z refleksjami twórców o tym, co było już znane, lecz nie do końca przemyślane. Na naszych oczach trwa dochodzenie. Prowadzi je śledczy Henryk Mareczek, grany przez Jędrzeja Hycnara, oraz prokurator Kiełczowski – w tej roli Tomasz Schuchardt, który daje zielone światło dla śledztwa, gdy niższy szczebel uwikłany w lokalne zależności, mataczy. Łukasz Simlat zagrał genialnie. Teoretycznie znamy jego środki wyrazu, ale teraz operuje nimi jeszcze mocniej. Trudną rolę matki w żałobie wykonała Magdalena Biegańska – skupiona, w żałobie, a jednak eksplodująca emocjami. W roli męża, który w końcu nie chce milczeć, występuje Adam Woronowicz. Justyna Wasilewska w roli Ireny Karaś ma w sobie zaciętość bez precedensu. To nie jest bohaterka z feministycznego romansu, tylko powiatowa Lady Makbet.
Czytaj więcej
Po sukcesach „Odysei” Nolana specjaliści od rynku kinowego zastanawiają się, czy padną nowe rekordy, gdy przed świętami Bożego Narodzenia wejdą na...
Serial zaczyna się powoli, a potem atmosfera gęstnieje. Jeśli miałbym uwagi, to takie, że struktura przypomina „Heweliusza”: po ekspozycji historii i kryminalnych zagadek, następują sądowy proces i rekonstrukcja wydarzeń w finale. Różnicę robi finałowa rozmowa śledczego i prokuratora.
Zdążyliśmy się już przyzwyczaić, że Jan Holoubek tropi strukturalne słabości państwa, błędy wymiaru sprawiedliwości oraz te ludzkie. Teraz, unikając moralizowania i nazbyt oczywistych sugestii, pokazał na ekranie, jeśli nie pierwszą od czasu „Krótkiego filmu o zabijaniu” Kieślowskiego, to na pewno najważniejszą egzekucję.
Każdy z widzów sam sobie musi odpowiedzieć na pytanie, co wspomniana rozmowa i egzekucja znaczy.
