Z opublikowanego w czwartek raportu Funduszu Ludnościowego Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNFPA) wynika, że co czwarta kobieta na świecie nie ma możliwości odmówienia współżycia seksualnego, gdy domaga się go jej mąż lub partner. Skala tego zjawiska różni się w zależności od regionu, a szczególnie niepokojące dane dotyczą państw afrykańskich.

W Afryce Zachodniej i Środkowej aż 45 proc. kobiet nie może odmówić współżycia w małżeństwie. W Afryce Wschodniej i Południowej oraz w państwach arabskich problem dotyczy 33 proc. kobiet. Z kolei w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach takiej możliwości nie ma co dziesiąta kobieta.

Autorzy raportu zwracają również uwagę na szczególnie trudną sytuację najmłodszych kobiet i dziewcząt. Analiza danych z ośmiu państw – Angoli, Demokratycznej Republiki Konga, Kazachstanu, Malawi, Mali, Nigerii, Tadżykistanu i Zambii – wykazała, że dziewczęta w wieku od 15 do 19 lat mają mniejszą możliwość odmówienia współżycia niż kobiety w wieku od 45 do 49 lat.

Wyniki te są zgodne z wcześniejszymi badaniami wskazującymi, że nastolatki są szczególnie narażone na przemoc ze strony partnerów.

Czytaj więcej

Więcej równouprawnienia w Polsce. Ale do średniej UE nadal nam brakuje

Przemoc seksualna w małżeństwie. Ekspert wskazuje na luki w prawie

Do ustaleń ONZ odniósł się Jean-Paul Murunga, prawnik międzynarodowej organizacji praw człowieka Equality Now. Jak podkreślił, przedstawione dane są szczególnie niepokojące w kontekście zobowiązań przyjętych przez państwa afrykańskie. – To naprawdę smutne dane. Zwłaszcza biorąc pod uwagę, że Afryka jako kontynent przyjęła protokół z Maputo, który ustanawia prawnie wiążące standardy równości kobiet i mężczyzn. Wciąż mamy wiele do zrobienia, aby kobiety i dziewczęta mogły korzystać z praw wynikających z tych zobowiązań – powiedział Murunga.

Protokół z Maputo, przyjęty przez Unię Afrykańską w 2003 roku, jest jednym z najważniejszych dokumentów dotyczących ochrony praw kobiet na kontynencie. Zobowiązuje państwa do przeciwdziałania przemocy wobec kobiet, gwarantuje im prawo do ochrony zdrowia oraz wskazuje, że zawarcie małżeństwa musi opierać się na pełnej zgodzie obu stron.

Murunga podkreślił, że sam fakt pozostawania w związku małżeńskim nie oznacza automatycznej zgody na kontakty seksualne. – Podstawowa zasada jest jednoznaczna: stosunek seksualny bez swobodnej i dobrowolnej zgody stanowi przemoc seksualną, również w małżeństwie. Małżeństwo nie oznacza trwałej ani dorozumianej zgody. Kobieta zachowuje prawo do decydowania o tym, czy, kiedy i w jaki sposób podejmuje aktywność seksualną – zaznaczył prawnik.

Zdaniem eksperta jednym z pierwszych kroków w kierunku poprawy sytuacji powinna być zmiana przepisów dotyczących gwałtu w państwach afrykańskich.

Czytaj więcej

Kobiety w mediach: nowy raport ujawnia trwałość stereotypów i gigantyczne dysproporcje płci

Gwałt małżeński nie wszędzie jest przestępstwem. W niektórych krajach mężowie są chronieni prawem

Jak wynika z raportu opracowanego przez Murungę w 2024 roku, w części państw afrykańskich gwałt małżeński nie jest uznawany za przestępstwo. W siedmiu krajach przepisy wprost wyłączają możliwość ścigania mężów za zgwałcenie żony. Dotyczy to między innymi Wybrzeża Kości Słoniowej, Etiopii i Sudanu Południowego.

W innych państwach, takich jak Tanzania i Erytrea, gwałt małżeński jest karalny wyłącznie w sytuacji, gdy małżonkowie nie mieszkają razem.

Szczególnie poważne konsekwencje takich regulacji dotyczą dziewcząt, które zawarły małżeństwo przed osiągnięciem pełnoletności. W państwach dopuszczających małżeństwa dzieci, a jednocześnie nieuznających gwałtu małżeńskiego za przestępstwo, powstaje luka prawna, która pozbawia najmłodsze żony ochrony przed przemocą seksualną i wykorzystywaniem.

Przykładem jest Gabon, gdzie mężczyzna, który uprowadził dziecko, a następnie je poślubił, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej dopiero po unieważnieniu małżeństwa.

Jak zaznacza agencja Reutera, u podstaw takich przepisów leży błędne przekonanie, że zawarcie małżeństwa oznacza udzielenie przez kobietę trwałej zgody na współżycie seksualne z mężem. W wielu społecznościach istotną rolę w utrwalaniu tego przekonania odgrywa również religia.

Czytaj więcej

Raport „Dobrostan Polek 2025” pokazał, ile musi dziś zarabiać kobieta, żeby dobrze się czuć

Kobiety nie nazywają przemocy w małżeństwie gwałtem. „Obwiniają same siebie”

Na społeczne uwarunkowania problemu zwróciła uwagę także Alimatu Dimonekene, założycielka organizacji A Girl At A Time, która wspiera dorastające dziewczęta w Sierra Leone. Jej zdaniem w Afryce dyskusja o zgodzie na współżycie seksualne w małżeństwie właściwie jeszcze się nie rozpoczęła. – Nawet nie zaczęliśmy rozmawiać o gwałcie małżeńskim. Kobiety nigdy nie nazwą tego gwałtem. Szukają usprawiedliwień dla takich sytuacji, a nawet obwiniają same siebie – powiedziała Dimonekene.

Ekspertka wskazała, że w wielu społecznościach Afryki Zachodniej współżycie seksualne jest postrzegane jako obowiązek żony wobec męża, niezależnie od jej własnej woli. – W Afryce Zachodniej seks jest postrzegany jako obowiązek małżeński. Musisz robić wszystko, czego żąda twój mąż – podkreśliła.