„Uczeni amerykańscy zrobili myszy z ludzkim mózgiem” – takie klikbajtowe zdanie na ogół wystarczy, by wciągnąć czytelników do lektury. Będą się Państwo nieco brzydzić, a także czuć odrazę moralną. Nie tylko bowiem mamy w sobie pierwotny, instynktowny wstręt wobec przekraczania barier gatunkowych (tzw. syndrom Frankensteina), ale też, jak postulował amerykański lekarz i myśliciel Leon Kass, bywa ta odraza traktowana w debatach publicznych jako niepisana społeczna norma etyczna. Myślimy sobie zatem: „to obrzydliwe i niedopuszczalne” i wolelibyśmy, aby uczeni takich eksperymentów nie przeprowadzali. Jednocześnie jednak ciekawi nas, co wyszło i jak to w ogóle zrobiono. Czy nam się to podoba, czy nie, coraz częściej korzystamy w medycynie z owoców tych badań.

Oczywiście, ciekawość wygrywa tu z obrzydzeniem. Nawet jeśli zrozumienie wyszukanych eksperymentalnych metod pozwalających na powołanie do życia gryzoni, których nawet 90 proc. mózgu składa się z ludzkich neuronów, nie jest łatwe, to niezależnie od stopnia wniknięcia w technikalia, możemy sobie bowiem zadać w tym momencie pytania filozoficzne. Chociażby o to, czy tworząc zwierzę z ludzkimi emocjonalnymi lub poznawczymi obwodami nerwowymi, nie stwarzamy bytu zdolnego do zupełnie nowego rodzaju poznania czy cierpienia psychicznego. Umysły bardziej ścisłe, a mniej empatyczne mogą zapytać o to, jaki odsetek ludzkich komórek w mózgowiu zwierzęcia lub jaki poziom zhumanizowania struktury neuronalnej nadaje chimerze status moralny wymagający ochrony prawnej przysługującej ludziom.

Mysz z ludzką korą mózgową nie zaczęła dorównywać inteligencją człowiekowi

Zanim jednak zaczniemy filozofować, fakty są takie, że zespół badawczy pod kierunkiem Sergiu P. Pasca ze Stanford University, o czym można było przeczytać dzięki niedawnej publikacji na łamach „Nature”, wyhodował myszy z korą mózgową utworzoną w ponad 90 proc. z ludzkiej tkanki nerwowej. Nauka określa taki byt „chimerą z kserokorą ludzką”. Żeby go uzyskać, badacze użyli myszy z ciężkim złożonym niedoborem odporności (SCID) oraz inżynierii genetycznej. Uszkodzili gen ESCO2 w komórkach, które z czasem dojrzałyby w korę mózgową, i tak otrzymali myszy pozbawione własnej kory mózgowej i hipokampu (ponad 95 proc. ubytku tkanki nerwowej w mózgu).

Do tak przygotowanej przestrzeni anatomicznej wszczepiono ludzkie organoidy korowe – czyli hodowane na szalkach laboratoryjnych od swego zarania ludzkie „minimózgi”. One miewają wygląd nieco zdeformowanej kuli i średnicę maksymalnie jakiegoś centymetra, na ogół są mniejsze. Wobec braku konkurencji ze strony komórek mysich, ludzka tkanka po przeszczepie rozrosła się niemal pięciokrotnie, zajmując ponad 90 proc. przestrzeni korowej i stanowiąc do połowy masy całego mózgowia konkretnej eksperymentalnej myszy.

Ludzkie neurony z owych organoidów wyrosły i wrosły w głąb mózgu i rdzenia kręgowego. Ponadto przywróciły myszom zdolności pamięci przestrzennej w testach behawioralnych, np. takich, gdzie tylko w konkretnej odnodze labiryntu na zwierzę czeka jedzenie albo kopanie prądem. Superinteligentna supermysz jednak nie powstała, co wielu komentatorów przywitało bardziej z rozczarowaniem, niż ulgą w głosie. Zarzut, że mysz z ludzką korą mózgową nie zaczęła inteligencją dorównywać człowiekowi lub chociaż wyraźnie przewyższać pod tym względem zwykłą mysz, opiera się na głębokim niezrozumieniu neurobiologii rozwoju, ewolucji oraz samego celu tego eksperymentu. Zanim jednak zdołam to wyjaśnić, trzeba zobaczyć drogę, jaką tego typu badania przeszły, nawet jeśli przyjdzie nam tu całe wielkie i już ponad sto lat liczące zagadnienie chimer ludzko-zwierzęcych zawęzić do mieszania komórek i tkanek różnych gatunków w obrębie układu nerwowego.

Pierwsza chimera łącząca mysz z człowiekiem powstała ćwierć wieku temu

Początki wszystkiego są trudne, ale sukces na wstępie daje nadzieję i motywację na przyszłość – takim sloganem dałoby się zamknąć chyba najdawniejsze udokumentowane próby stworzenia neuronalnych chimer człowiek-inny ssak z roku 1989. Szwedzcy badacze z Uniwersytetu w Lundzie dokonali udanej tzw. ksenotransplantacji ludzkich płodowych neuronów produkujących dopaminę do mózgu szczura. Ksenotransplantacja to przeszczep tkanek bądź narządów między osobnikami odmiennego gatunku. Nie była to żadna zabawa we Frankensteina, a próba stworzenia modelu do badań nad chorobą Parkinsona. Co ciekawe, neurony ludzkiego śródmózgowia wszczepione do mózgu szczurów z chemicznie wywołanym uszkodzeniem układu dopaminergicznego nie tylko przetrwały i zintegrowały się z tkanką gospodarza, ale też wydzielały dopaminę, prowadząc do ustąpienia deficytów ruchowych u zwierząt.

Ćwierć wieku temu Fred Gage z Salk Institute for Biological Studies uzyskał pierwszą chimerę tkankową mysz-człowiek. Wtedy udało się to poprzez wstrzykiwanie ludzkich płodowych neuronalnych komórek macierzystych do mózgowia mysich płodów oraz osobników dorosłych. W ówczesnym sprawozdaniu na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „PNAS” możemy przeczytać, że rozwijające się jak u zarodka ludzkie komórki zintegrowały się z rozwijającym się lub dojrzałym mózgiem mysiego gospodarza, różnicując się w neurony tworzące aktywne synapsy z tkanką mysią oraz astrocyty.

Te ostatnie komórki nie są neuronami w ścisłym sensie – nie przewodzą impulsów nerwowych. Należą do tzw. gleju – wspierają neurony w ich pracy, odżywiają je i chronią. Regulują też aktywność neuronów – dlatego dla działania ośrodkowego układu nerwowego mają kapitalne znaczenie. A im głębiej neurobiologia biologia bada ostatnio rolę astrocytów, tym zdaje się ona większą.

Cztery lata później Irving Weissman z Uniwersytetu Stanforda poszedł dalej, bo chciał uzyskać coś realnie dłużej żyjącego jako organizm. Zatem musiał ominąć pułapkę, którą na wszelkie obce gatunkowo komórki i tkanki (czyli ksenotransplantacje) zastawia układ odporności gospodarza – w tym wypadku myszy. Uzyskana przez niego chimera mózgowa mysz–człowiek miała tzw. zhumanizowany układ immunologiczny. Znów zatem w „PNAS”, tym razem w 2005 r., pojawiła się publikacja opisująca, jak wprowadzono ludzkie komórki macierzyste układu nerwowego (ale już nie płodowe, tylko takie, jakie występują w naszym dorosłym mózgu) do mózgów płodów mysich ze SCID, czyli wspomnianym na początku tekstu ciężkim złożonym niedoborem odporności. Uzyskano myszy, których mózg w ok. 1 proc. składał się z ludzkich neuronów i gleju, stanowiąc model in vivo do badań nad ludzkimi chorobami neurodegeneracyjnymi. Czyli dało się tej myszy przeprowadzić jakieś testy behawioralne, klasyczne dla sprawdzania czy – mówiąc bez ogródek – jak na mysz jest inteligentna, czy niekoniecznie. A może – dzięki ludzkim neuronom – jest inteligentniejsza od innych, wyłącznie mysich, niechimerycznych myszy? Powoli dawało się w tych pionierskich badaniach stawiać takie pytania.

Nie trzeba było długo czekać i na University of Rochester w 2013 r. Maiken Nedergaard i Steven Goldman uzyskali mózg myszy z ludzkimi astrocytami, o czym opowiedzieli na łamach czasopisma naukowego „Cell Stem Cell”. Musieli w tym celu skutecznie przeszczepić progenitorowe komórki ludzkiego gleju do mózgów mysich noworodków. Z biegiem czasu ludzkie komórki, dzieląc się i rosnąc, zdominowały glej w korze i hipokampie gryzonia. Wykazano, że ludzkie astrocyty zachowały swoje unikalne cechy gatunkowe, np. były znacznie większe i miały 10-krotnie więcej wypustek. Myszy posiadające ludzkie astrocyty uczyły się i zapamiętywały zadania przestrzenne znacznie szybciej niż myszy niechimeryczne. I ta informacja przedarła się na czołówki ówczesnych poważnych gazet.

Pięć lat później uczeni z Instytutu Salka po raz pierwszy zdołali wszczepić do kory mózgowej dorosłych myszy całościowe, trójwymiarowe ludzkie organoidy korowe (czyli wspomniane „minimózgi”). Mózg gryzoni wytworzył naczynia krwionośne wnikające w głąb ludzkiego organoidu (zapewniając mu odżywianie), a ludzkie neurony wypuściły aksony w głąb struktur mózgowych gospodarza, tworząc funkcjonalne synapsy. W 2022 r. autor tych dzisiejszych badań, gdzie 90 proc. kory mózgowej myszy jest w istocie ludzka, czyli Sergiu P. Pasca, dokonał zaś transplantacji ludzkich organoidów korowych do kory nowonarodzonych szczurów. Ludzkie neurony rozwinęły się i połączyły z układem korowym gryzonia oraz wpływały na zachowania sterowane nagrodą. Model wykorzystano do badania jednego z ludzkich zaburzeń neurorozwojowych.

Ksenotransplantacje i wysiłki badaczy w celu tworzenia chimer ludzkich mających zwierzęce organy zaczęły się oczywiście nie od mózgu, a od nerek. Ich dysfunkcje są śmiertelne, a sam narząd jest nieduży i nieźle poznany. Nie ma wiele miejsca, by to opowiadać, bo historia to długa i sięgająca początków XX w. Ksenotransplantacje jednak i tworzenie chimer nawet bardziej niż zwykłe transplantacje są narażone na gwałtowne odrzucenie (tzw. nadostre). Najpierw trzeba było zatem zrozumieć, że mamy jakiś układ odporności, a potem zbadać i pojąć, jak on działa oraz opracować metody kontrolowania jego aktywności – w tym wypadku jak najściślejszej immunosupresji. Natomiast badania z zakresu embriologii i później biologii molekularnej generującej techniki inżynierii genetycznej pozwoliły w sposób bardziej skuteczny prowadzić eksperymenty. Dlatego, choć dawne są początki tej szczególnej dziedziny, niechętnie wspominanej w prasie poza stronami tabloidów zajmującymi się cielakiem o dwóch głowach i innymi dziwactwami, musiała ona czekać aż do lat 60. XX w., by na nowo podjąć badania.

Gryzoń nie taki całkiem normalny

Czas wrócić do poniekąd tabloidowo bezczelnego, ale zrozumiałego oczekiwania, że zastąpienie kory mózgowej myszy ludzką tkanką nerwową da w efekcie „supermysz”. Trzeba zauważyć po pierwsze, że celem tego najnowszego eksperymentu nie było stworzenie genialnego gryzonia, lecz sprawdzenie, czy ludzki organoid potrafi realnie wrosnąć w ten resztkowy mysi mózg i uratować czy zrekompensować ciężki ubytek neurologiczny. Mysz ze znokautowanym genem ESCO2 bez tego przeszczepu nie posiadałaby funkcjonalnej kory mózgowej ani hipokampu. Fakt, że ludzkie neurony zdołały odtworzyć podstawową pamięć przestrzenną i powiązania behawioralne w tak dramatycznie uszkodzonym modelu, jest gigantycznym sukcesem, a nie porażką.

Ponadto, ludzkie neurony potrzebują miesięcy (a w rozwoju osobniczym – lat), aby osiągnąć pełną dojrzałość funkcjonalną i precyzję synaptyczną. Mysz żyje zbyt krótko, a jej tempo rozwoju jest zbyt szybkie, by ludzka tkanka korowa zdążyła w pełni dojrzeć i wykształcić skomplikowane obwody wyższego rzędu. Ponadto, kora mózgowa nie działa w próżni. Wyższa inteligencja wymaga nie tylko samej tkanki korowej, ale też precyzyjnej, współewoluującej komunikacji z innymi strukturami mózgu: wzgórzem, ciałami migdałowatymi, prążkowiem oraz narządami zmysłów. Wreszcie też nie bez znaczenia jest, że choć „minimózg”, to byt najbliżej trójwymiarowej organizacji mózgu, jak dotąd udało nam się uzyskać w laboratorium, nie pochodzi on bynajmniej z rozwoju embrionalnego. Jest wynikiem zaawansowanych hodowli tkankowych. Nie posiada zatem idealnej sześciowarstwowej architektury kory mózgowej, jaką obserwujemy in vivo, ani pełnego zestawu cząsteczek chemicznych naprowadzających wydłużające się i łączące ze sobą neurony. W dodatku cząsteczki te są specyficzne dla gatunku.

Mysz, której da się później z sukcesem wszczepić ludzki neuroorganoid, już od swego zarania nie jest taka całkiem normalna. Jak próbowałam opisać w powyższych przykładach badań nad takimi chimerami, prowadzi się je dziś na myszach ze SCID, aby przeszczep nie został odrzucony. Związek zaś między układem odpornościowym a plastycznością synaptyczną czy uczeniem się jest naukowo udowodniony. Myszy z immunodeficytem już są na ogół kognitywnie słabsze i behawioralnie odmienne od zwykłych myszy laboratoryjnych. A i te by sobie ze swoją inteligencją w zewnętrznym świecie już raczej nie poradziły.

Wreszcie, mamy tu zatem do czynienia nie tylko z myszą niezmiernie wrażliwą na wszelkie choroby i utrzymywaną w warunkach sterylnych (co samo w sobie jest mysim modelem badania autyzmu), ale dodatkowo genetycznie uszkodzoną w genie odpowiedzialnym za prawidłowy rozwój mózgu i operowaną w obrębie czaszki. To ją traumatyzuje, pozostawia urazy i blizny.

Dlaczego zatem we wspomnianych przeze mnie badaniach z 2013 r., kiedy myszy miały mysie neurony, ale ludzki glej, stały się one w znacznie bardziej inteligentne od swych mysich niechimerycznych sióstr? Dlaczego szybciej się uczyły, lepiej radziły w labiryncie czy w sytuacji stresu i lękowej? Bo astrocyty nie tworzą złożonych obwodów kodujących pojęcia czy mapy sensoryczne – one tylko i aż modulują środowisko synaptyczne. Ludzkie astrocyty zwiększyły tu po prostu „przepustowość” i plastyczność oryginalnego i prawidłowo rozwijającego się mózgu myszy. W przypadku zaś najnowszego badania autorstwa Sergiu Pascy mieliśmy do czynienia z próbą zastąpienia całej architektury korowej myszy organoidem nieposiadającym tak złożonej architektury. To tak, jak byśmy cały silnik od Malucha wyjęli, a wrzucili mu pod maskę elementy silnika Ferrari. Powinniśmy się cieszyć, że nasz fiacik w ogóle ruszył z miejsca.

Osobniki wulgarne i roszczeniowe

Dla wyobraźni naszej zdaje mi się ważny argument barwnie wyrażony przez pisarza Kornela Makuszyńskiego, że „pomienianie się na głowy jest niebezpieczne, bo można by dostać baranią zamiast jako tako ludzkiej”. Dlatego transplantacja mózgu, nawet od zwierzęcia tak inteligentnego jak szczur, raczej nie wchodzi w rachubę. Przeszczep serca czy wątroby albo i nerek od świni specjalnie dzięki inżynierii genetycznej zhumanizowanej pod względem układu odporności nie budzi już chyba jednak naszego głębokiego sprzeciwu. A ćwierć wieku temu, gdy śledziliśmy w telewizji perypetie bostońskiej prawniczki Ally McBeal, nas to jeszcze dogłębnie poruszało. Wtedy oburzała nas także toaleta unisex – to była prehistoria.

Zauważyć tu jednak warto, że najstarsza znana w kulturze opowieść o ksenotransplantacji narządu pochodzi ze starożytnych Indii (powstała między VIII a VI w. p.n.e.) i opowiada właśnie o przeszczepie głowy. Bóg Siwa bowiem najpierw odcina głowę swojemu synowi Ganieśi, a następnie – by przywrócić go do życia – przeszczepia mu na szyi głowę pierwszego napotkanego stworzenia, którym był słoń. Ganieśa po zabiegu nie tylko żyje, ale staje się jednym z najważniejszych bóstw i symboli hinduizmu.

Także i w znacznie nam kulturowo bliższej mitologii greckiej pojawia się w czasach równie dawnych minotaur, czyli potworny człowiek z głową byka. Chimerę zaś – która dała swą nazwę całej nowej działce biomedycyny badającej i powołującej do życia organizmy mozaikowe – Homer opisuje jako stworzenie o przodzie lwa, środku kozy i tyle węża. Mitologiczna Chimera powstała jednak w wyniku potwornego spłodzenia, nie zaś zabiegu chirurgicznego.

Świat naszych wyobrażeń i historię sztuki zaludniają też centaury (lub odwrotny do nich hinduski Hayagriva, czyli Wisznu z głową konia), mezopotamskie czy perskie skrzydlate lub nielotne byki z głową człowieka, staroegipski Horus z głową ptaka, Anubis z głową szakala, a nawet Ammit z głową krokodyla osadzoną na tułowiu lwa zakończonym zadem hipopotama. W naszych sennych koszmarach i frazeologizmach ścigają nas harpie, a na naszych postumentach i w herbarzach figurują syreny.

Świat wiecznych metafor, totemów i archetypów bywa jednak ograniczony w swym powstawaniu nie tylko przez wspomniane już psychiczne obrzydzenie, jakie żywimy do takich mieszańców, ale i prawo. Zacznijmy od Księgi Kapłańskiej Starego Testamentu, która w rozdziale 19 zabrania parzenia ze sobą (a nawet wspólnej pracy) zwierząt różnego gatunku, ale także obsiewania pola dwoma różnymi gatunkami ziarna, a nawet noszenia szat uszytych z materiału utkanego z dwóch różnych rodzajów przędzy. Oczywiście, w wyniku tych zabronionych w judaizmie praktyk ewentualnie powstaną – w wypadku zwierząt czy roślin – zasadniczo hybrydy (organizmy jak muł czy pszenżyto, których każda komórka ma uwspólniony materiał genetyczny dwóch czy więcej gatunków), a nie chimery, czyli organizmy składające się z komórek dwóch lub więcej gatunków. Takimi genetycznymi hybrydami są też w swej masie superbohaterowie Marvela, jak Aquaman, Spiderman czy Doktor Connors.

Historie takie, jak tworzenie przez jakiegoś szalonego doktora Moreau na odizolowanej wyspie „zwierzoludzi” na drodze licznych ksenotransplantacji i transfuzji, opisane przez H.G. Wellsa w jego najsłynniejszej, XIX-wiecznej jeszcze powieści, są raczej niemożliwe, a co najmniej całkowicie nielegalne. Żadne wulgarne i roszczeniowe istoty chimeryczne, niczym obywatel Polikarp Polikarpowicz Szarikow z „Psiego serca” Bułhakowa też nie zaczną spacerować po naszych ulicach. Bo żadnemu genialnemu chirurgowi, nawet moskiewskiemu, po prostu nie wolno operacyjnie uczłowieczać psów. Zresztą wulgarnych i roszczeniowych osobników ludzkich nie brak na naszych ulicach i bez takich eksperymentów.

Zbrodnie bioetyczne

W dzisiejszym świecie (choć w różnych jego rejonach z różnym zakresem tak dopuszczalnych praktyk, jak i penalizacji działań zakazanych) badania nad ludzko-zwierzęcymi chimerami, w tym w obrębie układu nerwowego prowadzi się w oparciu o system regulacji. No, chyba że się jest Polską i takiego systemu regulacji się do dziś poza Ustawą o leczeniu niepłodności z 2015 r. nie tworzy. Czyli mamy u nas do czynienia z efektywną, choć nie prawną blokadą takich i wszelkich innych badań za materiał biorących komórki ludzkiego zarodka lub komórki z nich wywiedzione (np. tzw. pluripotentne macierzyste komórki zarodkowe), jeśli nie na etapie ustaw czy rozporządzeń, to na poziomie decyzji komisji etycznych instytutów naukowych i jednostek przydzielających granty naukowo-badawcze.

Jednak w wielkim nowoczesnym świecie nie ma w tym zakresie wolnoamerykanki. Bezwzględny jest zakaz sytuacji, w której ludzkie komórki macierzyste zintegrują się z komórkami macierzystymi komórek rozrodczych (przyszłymi jądrami lub jajnikami) zwierzęcia. Celem jest wyeliminowanie ryzyka, że zwierzę wytworzy ludzkie plemniki lub komórki jajowe i spłodzi „ludzkie potomstwo” lub chimerę kolejnego pokolenia. Zwierząt chimerycznych nie wolno dopuszczać do rozrodu – zwierzęta noszące ludzkie komórki muszą być bezwzględnie izolowane rozrodczo lub uśmiercane po zakończeniu etapu badawczego, by wykluczyć niekontrolowany przepływ genów.

Za zbrodnię bioetyczną we wszystkich jurysdykcjach uznawane są też wszelkie próby wprowadzenia zarodka hybrydowego lub chimerycznego zawierającego materiał zwierzęcy do ludzkich dróg rodnych. W przypadku takich chimer zarodkowych hodowanych poza organizmem gospodarza, większość ustawodawstw wymaga zniszczenia ich struktury embrionalnej przed upływem 14. dnia od fuzji/iniekcji.

Poza tymi bardzo restryktywnymi zasadami są i takie, które są mniej bezwzględne. Wyznaczanie np. precyzyjnych maksymalnych odsetków ludzkich komórek w ciele gospodarza (np. 1 czy 10 proc., zresztą to zależy od tkanki). Jeśli w trakcie rozwoju ciąży u samicy zastępczej analizy wykażą przekroczenie założonego limitu w narządach krytycznych (mózg, gonady), ciąża powinna zostać sztucznie przerwana. Ścisły jest też nadzór nad migracją ludzkich neuronów w mózgowiu zwierzęcia. Eksperyment musi zostać natychmiast przerwany, jeśli istnieje ryzyko, że poziom chimeryzmu mózgowego doprowadzi do wykształcenia u zwierzęcia cech uznawanych za unikalnie ludzkie (np. wyższych funkcji poznawczych, ludzkiej samoświadomości, struktury emocjonalnej czy zdolności do intencjonalnej komunikacji).

Regulacje nakazują też często taką modyfikację genetyczną ludzkich macierzystych komórek zarodkowych przed ich wykorzystaniem w chimerze, aby komórki te mogły w dorosłym organizmie zwierzęcia tworzyć wyłącznie pożądany narząd (np. nerkę czy trzustkę do przeszczepu u ludzi). Wielu regulatorów zakazuje też tworzenia chimer zarodkowych przy użyciu małp człekokształtnych czy nakłada ekstremalnie rygorystyczne obostrzenia także na badania z wykorzystaniem makaków, nakazując priorytetyzację gatunków oddalonych ewolucyjnie (świnie, owce, gryzonie).

W badaniach nad chimerami ludzko-zwierzęcymi obowiązują rygorystyczne normy sanitarno-weterynaryjne, aby uniknąć ryzyka aktywacji uśpionych wirusów zwierzęcych i ich przeniesienia na ludzkie komórki w obrębie chimery, co mogłoby stworzyć nowy patogen odzwierzęcy groźny dla ludzkiej populacji. W krajach OECD obowiązuje też na ogół konieczność otrzymania zgody na takie eksperymenty od dwóch niezależnych ciał nadzorczych – zajmującego się wykorzystaniem do badań komórek ludzkich oraz tego odpowiedzialnego za dobrostan zwierząt laboratoryjnych.

Dla pełnej jasności, gdzie się z problemem chimer zwierzęco-ludzkich dziś znajdujemy na globalnej mapie politycznej, zwracam uwagę, że Chiny nie mają ideologicznych ani religijnych barier w definicji statusu prawnego zarodka ludzkiego. Państwo Środka traktuje inżynierię genetyczną i bioinżynierię jako priorytet strategiczny, a rządowe wytyczne z 2003 i 2019 r. zezwalają na hodowlę zarodków chimerycznych i ich implantację do samic zastępczych (w tym u dużych zwierząt i naczelnych) pod warunkiem nadzoru instytucjonalnego. To w Chinach powstają dziś przełomowe prace dotyczące chimer makak-człowiek czy hodowli ludzkich nerek w świniach. Ośrodki takie jak Guangzhou Institutes of Biomedicine and Health czy Kunming University of Science and Technology dysponują bezpośrednim wsparciem państwowym dla takich badań.

Wśród krajów OECD liderem otwarcia legislacyjnego na badania na chimerach od 2019 r. jest Japonia. Wolno tu hodować zarodki ludzko-zwierzęce poza granicę 14 dni, implantować je do samic zastępczych (np. świń) oraz doprowadzić taką ciążę do późnych etapów. USA i Wielka Brytania pozwalają w tej materii na wiele (np. na zaawansowane eksperymenty, o ile badacze udowodnią brak alternatywnych metod, ale zdobycie publicznego, rządowego finansowania takich badań graniczy z cudem – w USA jest moratorium na publiczne finansowanie). Francja i Niemcy pozwalają swoim uczonym na znacznie mniej, a tworzenie chimerycznych zarodków ludzko-zwierzęcych jest przestępstwem.

Gdy brakuje dawców narządów

To z tych właśnie względów na globalnym Zachodzie badania nad chimerami ludzko-zwierzęcymi stanowią wąską, wysoce wyspecjalizowaną niszę na tle klasycznej biologii rozwoju i transplantologii. Aczkolwiek z nieporównywalnie dużą alokacją kapitału – są to bowiem badania bardzo drogie. Prowadzi je kilkanaście–kilkadziesiąt wiodących grup badawczych na świecie, gdy chimery zwierzę-zwierzę (także międzygatunkowe, np. szczur-mysz) są dziś powszechnym, standardowym narzędziem badawczym stosowanym w tysiącach laboratoriów. Przez ostatnie pięć lat powstało góra kilkadziesiąt przełomowych prac z zakresu chimer ludzko-zwierzęcych, ale każda z nich została opublikowana w jednym z najlepszych czasopism biomedycznych i charakteryzowała się nieporównywalnie wysoką liczbą cytowań. Jest to zatem nisza, ale wielce elitarna.

W jakim celu najwybitniejsi biolodzy współczesności, ewidentnie pozbawieni syndromu Frankensteina czy jakiś głębokich zahamowań religijnych, narażają nas wszystkich na ów syndrom? Przede wszystkim dla rozwiązania kryzysu braku dawców narządów. Tu prym wiodą projekty prowadzone od ćwierć wieku na świniach. Wyhodowany w ciele zwierzęcia narząd składałby się z ludzkich komórek, co wyeliminowałoby problem nadostrego odrzucenia przeszczepu i potrzebę przewlekłej immunosupresji. Zdaniem wrzucanym w cel każdego niemal projektu w tej dziedzinie wnoszącego o finansowanie jest modelowanie ludzkich chorób in vivo. Tu głównie wymienia się choroby neurodegeneracyjne i rzadkie genetyczne wady rozwojowe.

Wielce popularnym uzasadnieniem tego typu projektów jest stworzenie humanizowanych modeli zwierzęcych do testowania leków. Uczeni chcą też dzięki chimerom zrozumieć, na ile ludzkie komórki nerwowe potrafią podjąć funkcję i zintegrować się ze szlakami sensorycznymi i motorycznymi innego gatunku, czy ogólniej – jak in vivo działa komunikacja międzykomórkowa i współzawodnictwo komórkowe.

Dzięki temu z czasem zrozumiemy fundamentalne bariery biologiczne lub odkryjemy, że nie są one wcale takie wielkie…