Berlinale 2026: represje dla niepokornych i listy proskrypcyjne

Jak przystało na Berlinale tegoroczny festiwal zaczął się od mocnych filmów politycznych. Bardzo dobre recenzje i wysokie noty w rankingu dziennikarskim „Screen International” dostał film Ilkera Cataka „Yellow Letters”. Tytułowe żółte listy to spisy tych, którzy w Turcji są podejrzewani o działalność wywrotową lub terrorystyczną. 

„Yellow Letters”: być artystą w Turcji

Ilker Catak urodził się w Berlinie, ale pochodzi z tureckiej rodziny i ojczyzna rodziców nie jest mu obojętna. Jego film to opowieść o małżeństwie artystów z Ankary – pisarza i aktorki, którzy nagle z wielkich gwiazd zamienili się w ofiary państwowego systemu represji. Nigdy nie byli prorządowi, ale bezpośredni powód wydaje się wręcz błahy: Darya po premierze nie chciała stanąć do wspólnej fotografii z politykiem. Żółte listy zaczynają im zwiastować kolejne represje: utratę pracy, domu. Razem z nastoletnią córką muszą przenieść się do Stambułu, do matki Aziza.

Jednak Cetak nie zrobił filmu o polityce. Reżyser w „Yellow Letters” przygląda się niszczonej rodzinie. Każdy reaguje inaczej. Azis stara się być wierny własnym przekonaniom, a próbując utrzymać żonę i córkę zatrudnia się jako kierowca taksówki. W Daryi coś pęka – przyjmuje zaproszenie na casting do soap-opery produkowanej przez reżimową telewizję. A więc być wiernym sobie czy ugiąć się? I za jaką cenę? Każdy z tych wyborów dużo kosztuje.

— Pracując nad filmem bardzo uważałem, żeby nie opowiedzieć się stanowczo po którejkolwiek stronie. Chciałem, by widzowie wyrobili sobie własne zdanie, czasem przyznając rację mężczyźnie, czasem kobiecie — przyznaje reżyser.

Pewnie więc bliska jest mu postać matki Aziza, która z radością przyjmuje ich pod swój dach i stara się zrozumieć wszystkich: syna, synową, wnuczkę. 

Catak kręcił „Yellow Letters” w Niemczech. Berlin i Hamburg udawały Ankarę i Stambuł. To właśnie zaproponował mu producent. I ta strategia sprawdziła się. A sam Catak mówi, że może dzięki temu jeszcze mocniej poczuł, że film jest uniwersalny. Dziś w wielu miejscach świata „niepokorni” są represjonowani. 

„In a Whisper”: być gejem w Tunezji

Politycznym obrazem jest również „In a Whisper”. Absolwentka francuskiej szkoły filmowej La Femis, mieszkająca już na stałe we Francji Leyla Bouzid, swój pierwszy film „As I Open My Eyes” nakręciła w Tunezji, następny „A Tale of Love and Desire” we Francji. W obu opowiadała o tym, jak polityka wpływa na życie ludzi, na ich zachowania, uczucia.

Bohaterka pokazywanego na Berlinale „In a Whisper” mieszka w Paryżu. Ale jedzie do rodzinnego Sousse na pogrzeb wuja, którego zwłoki, odarte z ubrania, znaleziono na ulicy. Lilia jest lesbijką, zabiera ze sobą do rodzinnego miasta partnerkę, która jednak zatrzymuje się w hotelu. W tunezyjskim domu Lilii panuje dziwna atmosfera: rodzina chce godnie Dely’ego pochować, ale nikt nie mówi o okolicznościach jego śmierci. Wuj był gejem, co wszyscy skrzętnie ukrywali. Dziewczyna próbuje poznać okoliczności jego śmierci. Musi zmierzyć się z nieakceptacją homoseksualizmu, jakiejkolwiek „inności”. Te uprzedzenia sprawiły, że Daly nigdy nie żył tak, jak chciał. Tu, w Sousse, Lilia także musi kłamać na temat swojego życia. 

— W Tunezji od 1913 r. do dzisiaj homoseksualizm jest uznawany za przestępstwo. Kodeks Karny za „relacje seksualne osób tej samej płci” przewiduje karę do trzech lat więzienia. W zależności od rządu to prawo bywało mniej lub bardziej rygorystycznie przestrzegane. W ostatnich trzech latach liczba aresztowań i wyroków znacząco wzrosła — mówi reżyserka. 

W ten sposób „In a Whisper” jest nie tylko opowieścią obyczajową, lecz również w pełni polityczną. Bardzo zresztą bolesną: swój film, pełen niezgody, Leyla Bouzid kręciła we własnym domu, w którym się wychowała. 

Czytaj więcej

Film

Cały filmowy świat w Berlinie. Startuje Berlinale

Jeśli w naszym tegorocznym zestawie filmowym nie znajdziesz czegoś do pokochania, to znaczy, że n...

„Dao”: Być migrantem w świecie

Wokół spraw rodziny – jednego ślubu i jednego pogrzebu – zbudował swój film „Dao” Alain Gomis, genialnie włączając do filmu fragmenty dokumentalne. Pogrzeb odbył się we wsi w Gwinei-Bassau, gdzie bohaterka pochowała swojego ojca, który na stare lata wrócił z emigracji do domu. Wesele – w Paryżu, gdzie za mąż wychodzi jej córka i w ekskluzywnej, podmiejskiej posiadłości odbywa się jej wesele. A przecież Gomis pokazuje też castingi do filmu, jakby chciał przypomnieć, że historia emigranckiej rodziny wpisuje się w życie innych ludzi, także twórców „Dao”. I tak jego film w magiczny sposób łączy życie i śmierć, zachodnią Europę i Afrykę, tradycję i nowoczesność, dokument i fikcję. Powstaje wciągająca opowieść o globalizacji i gnającym świecie, w którym ważne są pamięć i poczucie własnej tożsamości. 

I tak polityka nie schodzi z berlińskiego ekranu. Nic dziwnego, bo przecież nie da się od niej uciec. Świat dziś jest porozrywany, niespokojny, coraz częściej demokracja ustępuje nacjonalizmowi. W krajach europejskich żyje coraz więcej migrantów, mieszają się kultury. I często dzienniki telewizyjne nie wystarczają. Artyści widzą więcej.