W wieku 96 lat zmarł Jürgen Habermas, jeden z ostatnich wielkich autorytetów bezpiecznego, wygodnego liberalnego Zachodu, z którym – zanim zdążyliśmy się na dobre oswoić – przychodzi nam, w ciągu ostatnich kilkunastu lat, się żegnać. Przez całe dekady, ten znany niemiecki filozof i socjolog, wykładowca uniwersytetów we Frankfurcie n. Menem i Heidelbergu, a także dyrektor Instytutu Maxa Plancka w Starnbergu, budził ogromne zainteresowanie, niemal uwielbienie u jednych i stanowczą krytykę u drugich. To, kim był i kim się stał ów wybitny uczony dobrze ilustruje szacunek z jakim żegnały go różne środowiska i autorytety, od lewa do prawa, także we współczesnej Polsce, w której ani Niemcy, ani tym bardziej postmarksowska Szkoła Frankfurcka – z którą  Habermas bywa kojarzony – nie mają dziś, zwłaszcza po prawej stronie, zbyt dobrych notowań.

Czytaj więcej

Plus Minus

Światowa potęga Habermas

Największy żyjący niemiecki myśliciel w jednym miał na pewno rację – nigdy nie oczekiwał, by w Europie Środkowo-Wschodniej zdarzyło się coś, co rze...

Od lewicowych kwestii do liberalnych odpowiedzi

Fenomen życia i naukowego dorobku wybitnego niemieckiego uczonego można opowiedzieć w różnych odsłonach.

Pokoleniowo, urodzony w 1929 r., Habermas należał do generacji Kołakowskiego, Ratzingera, Dahrendorfa, Huntingtona, czy św. Jana Pawła II – wybitnych intelektualistów, którzy, opowiadając z różnych ideowych stron wyjątkowość demokratycznego Zachodu, jednocześnie już 40 czy 50 lat temu zwracali uwagę na rozmaite jego słabości, których skutki widzimy dziś gołym okiem. U autora „Teorii działania komunikacyjnego” jak refren wracała przestroga przed skolonizowaniem obywatelskiego „świata życia” przez system nowoczesnej władzy i gospodarki. Współczesne polityczne populizmy, które stają się parodią społeczeństwa obywatelskiego, i dyktat technologicznych bigtechów w naszym codziennym życiu, są dziś smutną, namacalną ilustracją tej intuicji.

Ideowo, ze względu zapewne na swe związki z Teodorem Adorno i Szkołą Frankfurcką, szukał Habermas przez całe swe naukowe życie rozwiązania starego marksowskiego problemu alienacji – wyobcowania współczesnego człowieka, w świecie jego własnych, nowoczesnych, dzieł. Długi cień niemieckiej historii, epoka zimnowojennego rozwoju Zachodu w której żył, a przede wszystkim jego odważne intelektualne poszukiwania, doprowadziły go, od lewicowej diagnozy problemów społecznych do liberalnych z gruntu recept i rozwiązań. Wolności i podmiotowości współczesnego społeczeństwa i współczesnego człowieka szukać chciał Habermas w przestrzeni publicznego dyskursu i płynnej ze swej natury racjonalności komunikacyjnej.

Bodaj najważniejszym, najtrwalszym i najcenniejszym efektem tych jego naukowych poszukiwań, jest pochodzące jeszcze z lat 60. jego „odkrycie” znaczenia „sfery publicznej” (niem. Öffentlichkeit) w rozwoju i funkcjonowaniu nowoczesnej demokracji. To z jej perspektywy, sensownie możemy dziś dyskutować – także w Polsce – o pożądanej roli uniwersytetów, Kościołów, mediów, czy instytucji kultury, które dla pełnienia swej misji w demokratycznym społeczeństwie potrzebują przestrzeni, ponad tym, co prywatne, ale też oddzielnej od tego, co stricte polityczne. Właśnie sfery publicznej.  

Po prawej stronie debaty, także w Polsce, sam Habermas został niejako odkryty na nowo po jego słynnej debacie z ówczesnym kard. prof. Josefem Ratzingerem na temat religii i współczesnego liberalnego społeczeństwa, jaka miała miejsce w styczniu 2004 r., w Monachium. Wielu ujęła wówczas intelektualna odwaga i uczciwość Habermasa, który w swej apologii i obronie liberalnego społeczeństwa doszedł wówczas do kwestii naturalnych ograniczeń i limitów liberalizmu, na które – w ocenie uczonego – jakimś panaceum w życiu publicznym może być także religia. Warto podkreślić, że to szczególne publiczne wyznanie „papieża” liberalizmu, który sam siebie określał mianem „religijnie niemuzykalnego”, pojawiło się w chwili, gdy doktryna sekularyzacji, jako nieuchronnej rzekomo historycznej tendencji cywilizowanego świata, rządziła w większości liberalnych salonów. A o dzisiejszym dyskursie na temat końca liberalizmu mało kto o tym słyszał.

Czytaj więcej

Kościół

Sławomir Sowiński: Potrzebujemy poważnego głosu Kościoła

W sytuacji, gdy politycy podsycają antyimigracyjne nastroje potrzebny jest poważny i zdecydowany głos Kościoła. To jedyna właściwie droga do budowa...

Można podziwiać wreszcie precyzyjny, erudycyjny, choć momentami piętrowy i złożony język jego analiz, metodologiczną wyobraźnię, a także kreatywność w konstruowaniu oryginalnych teoretycznych modeli, próbujących wyjaśnić całą złożoność współczesnych procesów społecznych i politycznych. Podobny, wyszukany i wymagający sposób uprawiania socjologii w polskim dyskursie naukowym prezentowała w swoim czasie m.in. prof. Jadwiga Staniszkis.

Co komu dziś po Habermasie?

Im dłużej jednak omawialibyśmy jego naukowy dorobek i fenomen jego popularności, tym szybciej dojść możemy do wniosku, jak bardzo Habermas nie pasuje do epoki Trumpa, Xi Jinpinga, Netanjahu czy Putina. I jak łatwo jego liberalna wiara w siłę racjonalnego publicznego dyskursu, w świecie geopolitycznego cynizmu, politycznych populizmów i internetowych plemion, kojarzyć się może z naiwnością lub ze zgoła szkodliwą utopią.