W czasach PRL-u związkom wyznaniowym odebrano liczne nieruchomości. Oficjalnie chodziło o reformę struktury własności ziemi. Do największych właścicieli należał Kościół katolicki. Choć ustawa z 1950 r. pozwalała odbierać nieruchomości, to części przejęć dokonano niezgodnie z obowiązującym prawem. Dlatego w 1989 r. powołano Komisję Majątkową, która miała uregulować roszczenia Kościoła katolickiego.
Komisja, której celem było zadośćuczynienie za łamanie prawa, sama stała się przyczyną licznych afer i nieprawidłowości. Nie była ona sądem ani organem administracji państwowej, lecz specjalnym zespołem rządowo-kościelnym. Członkowie komisji nie mieli więc statusu funkcjonariuszy publicznych, co utrudniało pociągnięcie ich do odpowiedzialności karnej.
Czytaj więcej
Poznańska parafia dzięki wojewodzie z PiS otrzymała największe w historii odszkodowanie za grunty zabrane w PRL. Gdy wystąpiła z roszczeniami, chci...
Jak działała Komisja Majątkowa? Brak kontroli i odwołania
Przepisy nie przewidywały konkursowego naboru ani szczegółowych wymogów kwalifikacyjnych. Członkowie byli wyznaczani i odwoływani przez Episkopat i MSWiA. Komisja Majątkowa nie miała własnego budżetu na biegłych. Sposób finansowania i weryfikowania wycen stwarzał ryzyko konfliktu interesów oraz nieprawidłowości. Była to jednoinstancyjna instytucja, więc nie było zwykle przewidzianej w tego typu sprawach możliwości odwołania.
W ciągu dwóch dekad swojej działalności Komisja Majątkowa wypłaciła 143,5 mln zł w gotówce tytułem odszkodowań i rekompensat oraz doprowadziła do przekazania ponad 65,5 tys. hektarów ziemi i 490 budynków. Nie jest znana łączna wartość pozyskanego przez Kościół katolicki mienia, ale niezależne szacunki wskazują na kwotę ok. 3–5 mld zł.
Afera Komisji Majątkowej. Kim jest Marek P.?
W historii Komisji Majątkowej było kilka szczególnie głośnych spraw. Jedna z nich dotyczyła Marka P., byłego oficera SB. Wykorzystał on system, stając się pełnomocnikiem wielu zakonów i parafii (m.in. cystersów, norbertanek i elżbietanek). Jak udowodniono w sądzie, w części przypadków na zlecenie Marka P. rzeczoznawcy wyceniali grunty państwowe poniżej rynkowej wartości, traktując często atrakcyjne tereny inwestycyjne jako mało wartościowe grunty rolne.
Gdy tylko instytucja kościelna otrzymywała zaniżony wartościowo grunt zamienny, Marek P. natychmiast go od niej odkupywał (poprzez swoje fundacje lub powiązane spółki) lub organizował sprzedaż zaprzyjaźnionym biznesmenom. Kościół dostawał szybką gotówkę (poniżej rynkowej wartości), a Marek P. i jego wspólnicy nabywali cenne nieruchomości za ułamek rynkowej wyceny.
Czytaj więcej
Archidiecezja poznańska sprzedała deweloperowi za 421 mln zł teren osiedla Maltańskiego, na którym od pokoleń mieszkają setki osób. Z dokumentów, d...
Likwidacja Komisji Majątkowej i wyrok sądu w Krakowie
We wrześniu 2010 r. Marek P. został zatrzymany przez CBA. To właśnie ten skandal był jedną z przyczyn likwidacji Komisji Majątkowej na początku 2011 r.. W styczniu 2022 r. Sąd Okręgowy w Krakowie uniewinnił dziewięciu oskarżonych, wskazując w uzasadnieniu m.in., że chaotyczne przepisy z 1989 r. nie nakładały na nich obowiązku weryfikowania wycen, przez co nie można im udowodnić celowego działania na szkodę Skarbu Państwa.
Z Markiem P. można powiązać kilka konkretnych spraw. Na warszawskiej Białołęce Komisja przyznała zakonowi elżbietanek 47 hektarów atrakcyjnych gruntów. Rzeczoznawca wycenił ten teren na ok. 30 mln zł. Władze dzielnicy Białołęka oszacowały jego wartość na 240 mln zł i złożyły zawiadomienie do prokuratury. Zakon niemal natychmiast odsprzedał ziemię prywatnemu biznesmenowi.
Z kolei Towarzystwo im. św. Brata Alberta w zamian za 69 ha zabranych w PRL uzyskało łącznie 1455 ha gruntów zamiennych. W Zabrzu biegły Karol Sz. wycenił przekazywane towarzystwu działki na 6 mln zł. Ich rzeczywista wartość rynkowa wynosiła 34 mln zł. Ziemia trafiła następnie w ręce śląskiego multimilionera Tomasza D.
Łącznie w samych tylko latach 2007–2008 Towarzystwo im. Brata Alberta miało przeprowadzić ponad 20 transakcji natychmiastowej odsprzedaży odzyskanych ziem za kwotę ponad 50 mln zł. Ziemie te trafiały głównie do rodziny śląskiego miliardera Jacka D. Według ustaleń medialnych i zastrzeżeń Agencji Nieruchomości Rolnych mogło dojść do pominięcia prawa pierwokupu.
Korupcja w Komisji Majątkowej. Zatrzymanie Piotra P.
Choć to Marek P. stał się symbolem patologii wokół Komisji Majątkowej, to nie należy ograniczać problemów z nią związanych do niego samego. Sprawa Marka P. nie wydarzyłaby się, gdyby nie korupcja wewnątrz samej Komisji. Jeden z jej członków, prawnik Piotr P., w 2010 r. został zatrzymany przez CBA pod zarzutem brania łapówek w zamian za przychylność i przepychanie korzystnych decyzji o zwrocie najbardziej opłacalnych gruntów.
Głośna jest także sprawa poznańskiej Malty i rekordowego odszkodowania. Sprawa toczyła się wokół poznańskiej parafii św. Jana Jerozolimskiego za Murami. Gdy w czasach PRL utraciła ona atrakcyjne tereny wokół Jeziora Malta, władze stworzyły na ich terenie ogromny miejski ośrodek sportowo-rekreacyjny. Finał tej sprawy, już po skierowaniu jej do sądów cywilnych, zszokował opinię publiczną.
W 2005 r. parafia domagała się 5 mln zł, ale powołany przez sąd biegły wycenił skomercjalizowane tereny rekreacyjne na ok. 98 mln zł. Ostatecznie w 2017 r. Skarb Państwa zobowiązał się wypłacić parafii rekordowe 72 mln zł. Co warto podkreślić, parafia zrzekła się ponad 12 mln zł naliczonych odsetek.
Czytaj więcej:
Od 11 listopada deweloperzy mają obowiązek przekazywać informacje o cenach mieszkań i domów jednorodzinnych do rządowego portalu dane.gov.pl. Rozpo...
Pro
Osiedle Maltańskie. Grunty sprzedane deweloperowi
Ta sama parafia jest także bohaterką innej, nowszej sprawy. Część jej terenów, określanych dziś jako Osiedle Maltańskie, przez wiele dekad była formalnie zarządzana przez państwo. W tym czasie tereny będące formalnie ogródkami działkowymi stały się de facto zamieszkanym całorocznym osiedlem domków jednorodzinnych.
W 2026 r. atrakcyjne grunty inwestycyjne zostały sprzedane deweloperowi za 518 mln zł brutto. Problem w tym, że na terenie tym nadal znajdowało się kilkaset zamieszkanych domów. Archidiecezja twierdzi, że należycie wsparła rodziny w przeprowadzce. Przeciwnego zdania jest część mieszkańców Osiedla Maltańskiego. Uważają oni dodatkowo, że zostali oszukani, mieszkając przez dekady na ziemiach, których statusu prawnego nie rozumieli (co wynikało z zawirowań prawnych wokół tego obszaru).
Co warto podkreślić, Komisja Majątkowa nie była jedynym organem, który przekazywał ziemie dla Kościoła katolickiego. W latach 1992–2024 Kościół katolicki otrzymał ponad 82 tys. ha gruntów od państwowych agencji rolnych (w tym KOWR).