Polska gospodarka wciąż należy do najszybciej rozwijających się w Europie, ale utrzymanie tego tempa będzie coraz trudniejsze. Rosnący dług publiczny, problemy demograficzne, zagrożenia cybernetyczne i niewystarczająca sprawność instytucji państwa to tylko część wyzwań wskazywanych przez uczestników XI Open Eyes Economy Summit, który 17 listopada rozpoczął się w Centrum Kongresowym ICE Kraków.

Tegoroczna edycja odbywa się pod hasłem „Biznes a demokracja”. W centrum dyskusji znalazło się pytanie, czy silna gospodarka może rozwijać się bez silnych instytucji, przewidywalnego prawa i społecznego zaufania.

Finanse publiczne. Zapaliły się niemal wszystkie kontrolki

Jedną z najmocniejszych diagnoz przedstawił Sławomir Dudek, przewodniczący Rady Fiskalnej. Ostrzegał, że stan polskich finansów publicznych jest poważny, a dalsze odkładanie reform może oznaczać konieczność podejmowania trudnych decyzji pod presją rynków finansowych.

– Na desce rozdzielczej finansów publicznych zapaliły się prawie wszystkie kontrolki, wszystkie lampki – mówił.

Jak wskazywał, w 2025 r. Polska odnotowała drugi najwyższy deficyt w Unii Europejskiej, a według przywoływanych przez niego prognoz w 2026 r. może znaleźć się pod tym względem na pierwszym miejscu.

Problemem jest przede wszystkim rosnąca różnica między dochodami a wydatkami państwa. Od 2021 r. dochody sektora finansów publicznych zwiększyły się o 1,7 pkt proc. PKB, podczas gdy wydatki wzrosły o 7,3 pkt proc. PKB. Co istotne, zbrojenia odpowiadają za około jedną czwartą tego wzrostu. Pozostała część to m.in. świadczenia społeczne, wynagrodzenia w sektorze publicznym i koszty obsługi zadłużenia.

Wydatki publiczne sięgają już 51 proc. PKB, przy dochodach na poziomie około 44 proc. PKB.

– Szwedzkie wydatki i kurs na irlandzkie podatki to model nie do utrzymania – ostrzegał Dudek.

Przewodniczący Rady Fiskalnej przestrzegał również przed przekonaniem, że wzrost gospodarczy sam rozwiąże problem zadłużenia. Według przedstawionych prognoz dług publiczny może wzrosnąć do 80–81 proc. PKB do końca obecnej dekady, a w połowie następnej przekroczyć 100 proc. PKB.

Zwracał także uwagę na brak wystarczającej przejrzystości finansów publicznych, funkcjonowanie dwóch definicji długu oraz finansowanie części wydatków poza głównym budżetem państwa.

– Ten deficyt nie powstał po jednych wyborach. To efekt decyzji z ostatniej dekady. Finanse publiczne są jak rozpędzony pociąg. Poprzednia ekipa rozpędziła ten pociąg. Nowa ekipa wsiadła do już pędzącego. Zamiast hamować, nawet lekko dodała gazu – oceniał.

Jego zdaniem Polska ma jeszcze czas na stopniową naprawę finansów, ale wymaga to kompleksowej reformy systemu budżetowego.

NIK wskazuje cztery największe wyzwania dla państwa

O problemach, które mogą ograniczać dalszy rozwój Polski, mówił również Mariusz Haładyj, prezes Najwyższej Izby Kontroli. Na podstawie ustaleń kontroli NIK wskazał cztery strategiczne obszary wymagające pilnych działań: finanse publiczne, demografię, odporność państwa i społeczeństwa oraz inwestycje.

Szczególną uwagę zwrócił na bezpieczeństwo wodne. Na jednego mieszkańca Polski przypada średnio zaledwie 1600 m³ odnawialnych zasobów słodkiej wody, niemal trzykrotnie mniej niż wynosi średnia europejska. Około 60 proc. powierzchni kraju jest silnie zagrożone suszą, a na terenach zagrożonych powodzią mieszka 4 mln osób.

– Waga problemu zarządzania zasobem strategicznym, jakim jest woda, jest porównywalna, moim zdaniem, z tematem bezpieczeństwa energetycznego, choć niedostatecznie doceniana w debacie publicznej – mówił Haładyj.

Kolejnym zagrożeniem jest cyberbezpieczeństwo. Według danych przedstawionych przez prezesa NIK w 2025 r. średnio co dwie minuty dochodziło w Polsce do incydentu mogącego zagrażać bezpieczeństwu cyfrowemu. Problemem pozostaje także tzw. papierowe cyberbezpieczeństwo, gdy instytucje koncentrują się na przygotowywaniu dokumentacji zamiast na rzeczywistej ochronie systemów.

Haładyj wskazywał również na przewlekłość procesów inwestycyjnych. Przykładem była budowa dróg na szlaku Via Carpatia. Średni czas od uzgodnienia programu inwestycji do podpisania umowy w formule „projektuj i wybuduj” wynosił 1753 dni, czyli niemal pięć lat. Kolejne około 2,5 roku zajmowało uzyskanie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej.

Wśród wyzwań demograficznych wymienił starzenie się społeczeństwa, niewystarczającą diagnostykę chorób neurodegeneracyjnych oraz konieczność skuteczniejszej ochrony dzieci i młodzieży.

– Państwo jest tak silne i sprawne, jak silne i sprawne są jego instytucje, jak silne i sprawne są najsłabsze ogniwa w całym łańcuchu jego działania – podkreślał.

Czytaj więcej

Nie wystarczy wydawać więcej na leczenie. Demografia wymusza zmianę myślenia o zdrowiu

Biznes i demokracja. Niebezpieczna koncentracja władzy

O zagrożeniach dla demokracji wynikających z koncentracji władzy gospodarczej mówił prof. Jan-Werner Müller z Uniwersytetu Princeton.

Odwołując się do sytuacji w Stanach Zjednoczonych, wskazał trzy niepokojące zjawiska: uzależnianie państwa od prywatnych przedsiębiorstw, wpływ dezinformacji na decyzje biznesowe oraz uleganie presji politycznej przez firmy i instytucje.

Jako przykład przywołał relacje Elona Muska i jego firm, w szczególności SpaceX, z amerykańską administracją.

– Żadne państwo nie powinno uzależniać się całkowicie od jednej firmy, a w tym przypadku także od jednej osoby – ostrzegał profesor.

Müller zwracał uwagę, że firmy, uczelnie i inne organizacje mogą skuteczniej bronić swojej niezależności, jeśli działają wspólnie, zamiast pojedynczo przeciwstawiać się politycznym naciskom.

Wskazywał również, że formalna niezależność instytucji nie zawsze oznacza rzeczywisty wpływ ich członków na podejmowane decyzje.

– W demokracji należy zawsze zachowywać czujność wobec koncentracji władzy. Dotyczy to również świata biznesu, ponieważ koncentracja władzy prędzej czy później prowadzi do pewnego rodzaju naruszenia praworządności. W dłuższej perspektywie nigdy nie jest to korzystne dla biznesu – podkreślał Müller.

Wiarygodność gospodarki to nie tylko wzrost PKB

Do relacji między gospodarką a jakością instytucji nawiązała Sylwia Gregorczyk-Abram, rzeczniczka praw obywatelskich. Podkreślała, że o wiarygodności państwa nie decydują wyłącznie wyniki ekonomiczne, ale również przewidywalność prawa, ochrona praw człowieka i odpowiedzialność przedsiębiorstw.

Wskazała pięć obszarów istotnych z perspektywy praw obywatelskich: praworządność, ochronę i bezpieczeństwo pracy, jakość usług publicznych, ochronę środowiska oraz przestrzeganie zobowiązań międzynarodowych.

– Gospodarka nie jest wiarygodna wyłącznie dlatego, że rośnie, że się wzmacnia ekonomicznie. Jest wiarygodna także wtedy, gdy reguły są wiarygodne. Gdy te reguły są przewidywalne. Gdy są wolne od jakiejkolwiek arbitralności – mówiła.

Jej zdaniem przedsiębiorstwa nie powinny budować przewagi konkurencyjnej kosztem pracowników czy kontrahentów znajdujących się w słabszej pozycji.

– Wiarygodna gospodarka nie może opierać swojej konkurencyjności na przerzucaniu ryzyka na pracowników. Na osłabianiu standardów zatrudnienia czy wykorzystywaniu przewagi kontraktowej wobec osób, które de facto są zależne ekonomicznie – zaznaczała.

W tym kontekście wskazała na znaczenie unijnej dyrektywy CSDDD dotyczącej należytej staranności przedsiębiorstw. Jej wdrożenie będzie sprawdzianem zdolności państwa do stworzenia warunków dla odpowiedzialnego rynku.

Podkreślała, że odpowiedzialność biznesu nie może ograniczać się do deklaracji, ale powinna obejmować identyfikowanie ryzyk, zapobieganie naruszeniom i naprawianie szkód.

Polska musi tworzyć technologie, a nie tylko je kupować

O przyszłości polskiej gospodarki w kontekście rozwoju nowych technologii mówił Sławosz Uznański-Wiśniewski, astronauta Europejskiej Agencji Kosmicznej.

Przypomniał, że podczas polskiej misji IGNIS na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej przeprowadzono 13 eksperymentów zaprojektowanych w Polsce. Jego zdaniem najważniejsze efekty misji powinny być jednak widoczne na Ziemi, w postaci nowych technologii, kompetencji i współpracy nauki z biznesem.

– Polska powinna współtworzyć technologię w Europie, a nie być odbiorcą tej technologii – podkreślał.

Zwracał uwagę, że inwestycje w rozwój technologiczny przynoszą korzyści w znacznie dłuższej perspektywie niż czas trwania samej misji.

– Lot na stację kosmiczną trwa kilkanaście dni, natomiast efekty tego lotu będą trwały lata. Przez kolejne dziesięciolecia będziemy mogli z tych efektów korzystać – mówił.

Silna gospodarka potrzebuje zaufania i wspólnoty

Oficjalnego otwarcia kongresu dokonał Łukasz Gibała, prezydent Krakowa. Odnosząc się do napięć geopolitycznych, zmian klimatu, rozwoju sztucznej inteligencji i zagrożeń dla bezpieczeństwa, podkreślał znaczenie współpracy i społecznego zaufania.

Nawiązał także do tragedii, która wydarzyła się 7 listopada w Krakowie. Jak zaznaczył, pokazała ona zarówno kruchość poczucia bezpieczeństwa, jak i siłę solidarności mieszkańców.

– Pomimo że nie jesteśmy w stanie przewidzieć tych zagrożeń, to jesteśmy w stanie się na nie dobrze przygotować. Sposobem na to jest budowanie wspólnoty – mówił Gibała.

Jego zdaniem demokracja i biznes wzajemnie się wzmacniają. Sprawne instytucje i zaufanie społeczne sprzyjają rozwojowi gospodarczemu, a silna gospodarka pozwala finansować edukację, naukę, kulturę i usługi publiczne.

– Jeśli gospodarka ma się dobrze rozwijać, jeśli biznes ma się dobrze rozwijać, to potrzebujemy, żeby jak najwięcej ludzi w mieście czy w państwie wierzyło, że system jest sprawiedliwy, że system jest zasadny, miało poczucie wspólnoty, miało poczucie wspólnego celu – podkreślał prezydent Krakowa.

O znaczeniu regionu dla polskiej gospodarki mówił również Łukasz Smółka, marszałek województwa małopolskiego. Jak wskazał, Małopolska odpowiada za 8 proc. krajowego PKB i stwarza warunki do rozwoju zarówno małych, jak i dużych przedsiębiorstw.

– W Małopolsce jest przestrzeń do tego, żeby tworzyć mniejsze i większe biznesy – mówił.