Kiedy powstała „Odyseja”. Kto jest autorem
„Odyseja”, jeden z najstarszych eposów, dziś drukowany w formie 24 pieśni i niemal dwanaście tysięcy heksametrów daktylicznych, powstał prawdopodobnie w VIII w. p.n.e. Za autora uważa się Homera, choć jego istnienie dziś uważane jest za mityczne, zaś poemat, jeśli nawet Homer go stworzył i przekazywał w formie recytacji, mógł się zmieniać w kolejnych przekazach – kolejnych wędrownych recytatorów. Do czasu, gdy na rozkaz ateńskiego tyrana Pizystrata (V w. p.n.e.) miał być zapisany, a potem skodyfikowany przez uczonych z Biblioteki Aleksandryjskiej. Drukiem w nowożytnej Europie ukazał się w XV w. we Florencji.
Czytaj więcej
Christopher Nolan znowu rozbił bank. „Odyseja” – jego najnowszy film z Mattem Damonem w roli głównej – generuje potężne zyski. Kinowy hit zarobił j...
Fabuła i czas trwania
Akcja rozgrywa się dziesięć lat po zakończeniu wojny trojańskiej, która trwała również dekadę, spowodowana porwaniem lub uwiedzeniem Heleny, żony Menelaosa, króla Sparty, przez księcia Troi Parysa.
Fabuła bieżąca obejmuje ok. 40 dni, lecz retrospekcje w wielu pieśniach przypominają historię tułaczki Odyseusza, zanim został więźniem nimfy Kalipso i został uwolniony przez nią po interwencji Ateny, za zgodą Zeusa. Główny bohater, który pojawia się dopiero w piątej pieśni, dopiero na dworze Alkinoosa, króla Feaków, wspomina swoje przygody, nawet tam z początku skromnie ukrywając swoją tożsamość.
Odyseusz kontra Posejdon
Jedną z przyczyn komplikacji w powrocie Odyseusza do Itaki, żony Penelopy (symbol sprytu) i syna Telemacha, jest to, że Odyseusz oślepił cyklopa Polifema, syna Posejdona, co ściągnęło na niego gniew boga morza i przez lata uniemożliwiało powrót.
Czytaj więcej
„Odyseja”, teraz sfilmowana przez Christophera Nolana, oraz „Iliada” to najstarsze utwory najczęściej powracające w lekturze i ekranizacjach. Homer...
Gościnność starożytnych Greków
Jednym z najtrudniejszych do zrozumienia motywów w „Odysei” jest fakt goszczenia w domu rodziny Odyseusza przez jego żonę Penelopę wielu zalotników, którzy ucztują i przejadają majątek zaginionego króla wyspy, na oczach Telemacha.
Może to tłumaczyć „ksenia”, czyli grecka gościnność (bohaterowie „Odysei” najpierw karmią i poją przybyszy, a potem pytają, kim są). Jednocześnie Penelopa ma problem: nie wie, czy jej mąż wróci z wojny, więc stara się zabezpieczyć na przyszłość, zostawiając sobie ewentualność poślubienia jednego z zalotników. Jej spryt objawia się tym, że obiecała drugie zamążpójście po utkaniu całunu dla Laertesa, a choć go tka – to potem pruje. I tak od lat.
Atena wspiera Odyseusza
„Odyseja” rozpoczyna się od spotkania bogów, podczas którego Atena, córka Zeusa, przekonuje ojca, by wesprzeć Odyseusza (przedstawia go jako wzór cnót), w powrocie do domu, na Itakę.
Potem konsekwentnie wspiera Odyseusza w tym powrocie, aranżując też poszukiwania ojca przez Telemacha i stając po jego stronie, gdy syna Odyseusza chcą zabić zalotnicy Penelopy. Atena pojawia się w męskiej postaci Mentora, choć to nie jest konsekwentne: jedni wiedzą, kim jest, a inni nie. Atena, podobnie jak Hermes, podróżuje szybko dzięki napowietrznym sandałom, będąc protoplastką bohaterów dzisiejszych komiksów. Już na Itace zmienia Odyseusza w starego żebraka – marszczy mu twarz, pozbawia włosów (w komiksach i dzięki AI to żaden problem), by nikt z zalotników nie utrudnił mu powrotu.
„Odyseja”: wierni i niewierni
Dzisiejszego odbiorcę może też zaskoczyć sposób rozumienia małżeńskiej wierności. Dobrym przykładem jest Helena, żona Menelaosa, o którą rozgorzała wojna trojańska. Parys ją porwał, ale może dała się zauroczyć. Gdy Menelaos ją zobaczył ponownie po zwycięstwie w Troi – wszystko jej wybaczył.
Z kolei Odys zamierza wrócić do Itaki, w niewoli nimfy Kalipso płacze nad brzegiem morza, bo tęskni do domu, jednak w noc przed powrotem, cieszy się z Kalipso przyjemnością miłości.
To raczej Menelaos, do którego przybywa Telemach, jest symbolem małżeńskiej wierności.
W „Odysei” wspomina się, że Helena w czynny sposób chciała zdekonspirować Achajów ukrytych w koniu trojańskim. Zapobiegł temu Odyseusz. Zaś Menelaos wybaczył jej wszystko.
Czytaj więcej
„Odyseja. Historia dla Hollywoodu” Krzysztofa Warlikowskiego w Nowym Teatrze to niejednoznaczna wyprawa do współczesnego Hadesu. Spektakl dedykowan...
Przeszkody w powrocie do domu Odyseusza. Między Scyllą a Charybdą
Pośród wielu spotkań i perypetii, ważne jest to z cieniem niewidomego wróżbity Tejrezjasza, który ostrzega Odyseusza, że nawet udany powrót na Itakę – nie oznacza jeszcze pełnego sukcesu, będą się bowiem piętrzyć kolejne trudności, zaś los zastawi kolejne pułapki.
Odyseusz mierzy się m.in. z Syrenami, których cudowny śpiew wabił żeglarzy, powodując katastrofę na skałach. Na rozkaz Odyseusza jego towarzysze zatknęli woskiem uszy, a samego bohatera przywiązano do masztu, by usłyszał nieziemski głos Syren nie w pełni magicznych rejestrów. Ostatecznie okręt Odyseusza przepłynął między Scyllą a Charybdą. Scylla, wielogłowy potwór, porwała i pożarła sześciu towarzyszy Odysa, zaś Charybda groziła pochłonięciem całego statku. Do dziś mówi się o trudnym wyborze: między Scyllą a Charybdą.
Argos, wierny pies Odyseusza
Gdy Odyseusz w przebraniu żebraka pojawia się na progu domu – jego stary pies Argos, zaniedbany i leżący na gnoju, rozpoznaje swego pana po zapachu, unosi łeb, macha ogonem, po czym wydaje ostatnie tchnienie, jakby przez wszystkie minione lata żył tylko po to, by jeszcze raz zobaczyć pana.
Odyseusza odmienionego nie do poznania poza Argosem poznaje także jego stara piastunka Eurykleja. Gdy myje „żebrakowi” nogi, zauważa na niej bliznę – ślad rany zadanej przez dzika podczas polowania na górze Parnas. Odyseusz nakazuje piastunce milczenie, zaś Penelopa zapowiada konkurs z łukiem: kto naciągnie łuk jej męża, a strzała pokona dwanaście kręgów siekier – zostanie jej nowym mężem i królem Itaki.
Czytaj więcej
W wieku 94 lat zmarł senior polskiego teatru i kina, aktor współpracujący z Józefem Szajną i Jerzym Grzegorzewskim w Studio, gdzie zagrał ostatni s...
„Odyseja”, wzorzec arcydzieł
„Odyseja” stanowi wzorzec wędrówki, w której sprawdza się natura głównego bohatera. Podobna wędrówka stała się potem tematem późniejszych arcydzieł Wergiliusza („Eneida”), Dantego („Boska komedia”), Ibsena („Peer Gynt”), Joyce'a („Ulisses”) i wielu, wielu innych.
W naszej literaturze zwraca uwagę podobieństwo „Przygotowania” z „Kordiana”, gdzie wzorem „Odysei” bogowie wpływają na losy bohaterów, a także pozytywne finały „Pana Tadeusza” czy „Zemsty”, gdy pamięć o dawnych krzywdach i pragnienie zemsty ustępuje końcowi przygód Odyseusza, gdy pojawiająca się deus ex machina Atena, oczekuje od wszystkich pokoju („Kochajmy się!”).
