Rdzenni mieszkańcy zachodnich Stanów Zjednoczonych wynaleźli kości ponad 12 000 lat temu, co stanowi, zdaniem archeologów, najstarszy na świecie dowód istnienia hazardu oraz być może najwcześniejsze zastosowanie rachunku prawdopodobieństwa. Cel tych gier znacznie różnił się jednak od współczesnego hazardu. Gry te pomagały ludziom – głównie kobietom, jak wskazują dowody – w nawiązywaniu kontaktów oraz redystrybucji dóbr i bogactwa.
„Kości, gry losowe i hazard mają bogatą historię wśród rdzennych mieszkańców Ameryki” – powiedział Robert Madden, archeolog z Colorado State University, w wywiadzie dla Live Science. „To wyprzedza wszelkie dowody istnienia kości w Starym Świecie o 6000 lat”.
Najstarsze kości do gry: odkrycia archeologiczne w USA
W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „American Antiquity” Madden przeanalizował ponad 600 zestawów kości do gry rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej z 45 prehistorycznych stanowisk archeologicznych w zachodniej części Stanów Zjednoczonych, datowanych na okres od 13 000 do 450 lat temu. Ustalił, że kości były obecne po obu stronach Gór Skalistych przez cały ten długi okres.
Czytaj więcej
Wykopaliska ratunkowe przeprowadzone w lubelskiej dzielnicy Sławinek odsłoniły pozostałości ogromnego grobowca megalitycznego, oferując nowe spojrz...
„To pierwszy dowód na ustrukturyzowane zaangażowanie człowieka w koncepcje przypadku i losowości” – powiedział Madden. „Obserwujemy tu naprawdę złożone praktyki i znaczące osiągnięcie intelektualne”.
Aby zidentyfikować prehistoryczne kości, Madden sięgnął do stuletniej książki „Gry Indian Ameryki Północnej” autorstwa Stewarta Culina, antropologa, który zebrał historyczne relacje dotyczące gier rdzennych mieszkańców. Culin opisał kostki jako „binarne losy”, w których jedna strona płaskiego lub zakrzywionego przedmiotu była oznaczona określonym wzorem lub kolorem, a druga pozostawała pusta. Rzucanie takim zestawem przypominało rzut monetą, przy czym często używano wielu elementów jednocześnie, uzyskując bardziej złożone wyniki.
Korzystając z opisów Culina, Madden przeszukał archiwa archeologiczne w poszukiwaniu artefaktów, które mogły pełnić funkcję kości do gry. Zidentyfikował 565 „diagnostycznych” przykładów oraz 94 „prawdopodobne” w 58 stanowiskach archeologicznych na Wielkich Równinach i w Górach Skalistych. Kości nie występowały jednak we wschodniej części Stanów Zjednoczonych aż do przybycia Europejczyków.
„Kostki pojawiają się zazwyczaj w przestrzeniach, w których panuje duża mobilność” – wyjaśnił Madden. „Może to mieć związek z potrzebą nawiązywania kontaktów z osobami, które rzadko się widuje”. Innymi słowy, gry w kości mogły zostać wynalezione jako „społeczna technologia integracji” – sposób na przełamywanie barier między nieznajomymi, którzy chcieli wymieniać się towarami, informacjami lub partnerami.
Trzy najwcześniejsze kości odkryte przez Maddena pochodzą ze stanowisk kultury Folsom w Wyoming, Kolorado i Nowym Meksyku i datowane są na około 12 900 lat temu. Społeczności te były zbieracko-łowieckie, znane z charakterystycznych grotów Folsom. „Ludzie kultury Folsom cenili egzotyczne, piękne materiały” – powiedział Madden – i pokonywali duże odległości, aby pozyskiwać surowce, takie jak krzemień i chalcedon. Gry losowe mogły ułatwiać wymianę tych cennych materiałów.
Gry losowe a życie społeczne: rola kobiet i wymiany dóbr
W przeciwieństwie do współczesnego hazardu, który często polega na rywalizacji jednostki z „kasynem”, gry rdzennych mieszkańców miały charakter bezpośredniej interakcji między dwiema osobami – podkreślił Madden. Szanse z czasem wyrównywały się do poziomu około 50/50, a stawką były dobra materialne, takie jak skóry czy kamienie półszlachetne.
„To rodzaj mechanizmu wyrównującego, obserwowanego w wielu kulturach o egalitarnych strukturach społecznych” – powiedział.
Czytaj więcej
Nowe pozostałości archeologiczne, przypominające kultowe kamienne filary w kształcie litery T z Göbekli Tepe, odkryto w prowincji Adıyaman w połudn...
Na podstawie relacji historycznych Madden zauważył, że w ponad 80 proc. gier w kości uczestniczyły wyłącznie kobiety. Nie jest jasne, czy proporcja ta odnosi się również do odległej przeszłości, jednak, jak dodał, kobiety mogły być pionierkami w wykorzystywaniu tej „technologii społecznej” do budowania relacji.
Jednym z najważniejszych ustaleń badania jest to, że najstarsze kości do gry z Ameryki Północnej są o kilka tysięcy lat starsze od tych znanych z Eurazji. Kości pojawiły się tam dopiero około 5500–7000 lat temu – w Mezopotamii, dolinie Indusu i na zachodnim Kaukazie. Historycy matematyki często wskazują wynalezienie kości jako kluczowy krok w odkryciu losowości i rachunku prawdopodobieństwa.
„Widzimy jednak to zjawisko w rdzennych społeczeństwach amerykańskich już w późnym plejstocenie” – powiedział Madden. „To dowód znaczącego rozwoju intelektualnego jako formy technologii społecznej” i wskazówka, że rozumienie prawdopodobieństwa mogło mieć swoje korzenie w Nowym Świecie.
