fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Zadania

Jak gmina zapewnia pomoc bezdomnym

Fotorzepa, Piotr Guzik PG Piotr Guzik
Do zadań własnych gminy należy tymczasowe udzielanie schronienia osobom, które są go pozbawione. Może to nastąpić przez przyznanie miejsca w noclegowni, schronisku bądź ogrzewalni dla osób bezdomnych.

Do zadań własnych gminy - zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym - należą m.in. sprawy pomocy społecznej. Kompetencje gminy należy oceniać w powiązaniu z przepisami ustaw szczególnych (por. np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 25 lutego 2009 r., sygn. I SA/Ol 11/09, LEX nr 545059). Szczegółowe regulacje w zakresie pomocy społecznej, w tym dotyczące udzielania wsparcia bezdomnym, zawarto w ustawie o pomocy społecznej (dalej u.p.s.).

Osoba bezdomna

Zgodnie z definicją zawartą w art. 6 pkt. 8 u.p.s. przez osobę bezdomną rozumie się:

osobę niezamieszkującą w lokalu mieszkalnym w rozumieniu przepisów o ochronie praw lokatorów i mieszkaniowym zasobie gminy i niezameldowaną na pobyt stały, w rozumieniu przepisów o ewidencji ludności, a także osobę niezamieszkującą w lokalu mieszkalnym i zameldowaną na pobyt stały w lokalu, w którym nie ma możliwości zamieszkania.

Przepis ten przewiduje zatem dwa odrębne stany faktyczne pozwalające na uznanie danej osoby za bezdomną. Pierwszy z nich odnosi się do osoby, która nie mieszka w lokalu mieszkalnym i jednocześnie nie posiada stałego zameldowania, a drugi dotyczy osoby niezamieszkującej w lokalu mieszkalnym i posiadającej stałe zameldowanie w lokalu, w którym nie ma możliwości zamieszkania. W przypadku każdego z tych stanów przesłanki przewidziane w u.p.s. muszą występować kumulatywnie (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 września 2014 r., sygn. I OW 110/14, LEX nr 1529066). O bezdomności nie świadczy brak tytułu do własnego mieszkania, lecz kryteria przyjęte w art. 6 pkt. 8 u.p.s. (wyrok NSA z 2 czerwca 2016 r., sygn. I OSK 271/16, LEX nr 2082573).

Przykład:

Załóżmy, że dana osoba przebywa w domu pomocy społecznej. Jak wyjaśniono w postanowieniu NSA z 2 lutego 2012 r. (sygn. I OW 188/11, LEX nr 1113298), w takim przypadku nie można uznać jej za osobę bezdomną, gdyż dom pomocy społecznej spełnia kryteria lokalu mieszkalnego. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt. 4 ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (dalej o.p.l.) przez lokal rozumie się lokal służący do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, a także lokal będący pracownią służącą twórcy do prowadzenia działalności w dziedzinie kultury i sztuki. Lokalem w rozumieniu tej ustawy nie jest pomieszczenie przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób, a w szczególności znajdujące się w budynkach internatów, burs, pensjonatów, hoteli, domów wypoczynkowych lub w innych budynkach służących do celów turystycznych lub wypoczynkowych. W o.p.l. nie przewidziano zatem, że lokal musi być samodzielny. Kryteria lokalu mieszkalnego spełnia także pokój w domu pomocy społecznej. Dom pomocy społecznej służy zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych i opiekuńczych. Spełnia on inną rolę niż internaty, bursy, pensjonaty czy hotele - nie służy celom turystycznym lub wypoczynkowym. Za lokal mieszkalny, w rozumieniu art. 6 pkt. 8 u.p.s., nie można byłoby uznać natomiast pomieszczenia, które nie spełnia podstawowych warunków do zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, np. szopy, garażu, czy budynku gospodarczego (postanowienie NSA z 1 lutego 2012 r., sygn. I OW 169/11, LEX nr 1113292).

W art. 17 ust. 1 u.p.s. przewidziano, że do zadań własnych gminy o charakterze obowiązkowym należy m.in.:

- udzielanie schronienia, zapewnienie posiłku oraz niezbędnego ubrania osobom tego pozbawionym,

- przyznawanie i wypłacanie zasiłków celowych na pokrycie wydatków na świadczenia zdrowotne osobom bezdomnym, a także

- sprawienie pogrzebu, w tym osobom bezdomnym.

Osoba lub rodzina ma prawo do schronienia, posiłku i niezbędnego ubrania, jeżeli jest tego pozbawiona (art. 48 u.p.s., w brzmieniu obowiązującym od 5 września 2016 r.). W wyroku WSA w Gliwicach z 25 listopada 2010 r. (sygn. IV SA/Gl 484/10, Legalis nr 312064) zwrócono jednak uwagę, że niezbędną potrzebą bytową jest schronienie, którego osoba wnioskująca, znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej i życiowej, jest pozbawiona. Jednocześnie należy wskazać, że u.p.s. zakłada udział pomocy społecznej w pokonywaniu przez osoby korzystające z tej pomocy trudności materialnych i życiowych, a nie obowiązek zaspokajania w pełni oczekiwań tych osób. Organ nie ma zatem obowiązku przyznać schronienia w miejscu wybranym przez stronę.

Schroniska, noclegownie, ogrzewalnie

W art. 48a u.p.s., w brzmieniu obowiązującym od 5 września 2016 r., przewidziano, że udzielenie schronienia następuje przez przyznanie tymczasowego miejsca w noclegowni albo schronisku dla osób bezdomnych. Określenie „tymczasowe" miejsce oznacza, że jego udzielenie jest odpowiedzią na pewien szczególny stan, w jakim znajduje się osoba potrzebująca takiej formy wsparcia z racji braku miejsca, w którym mogłaby zamieszkać. Miejsce w noclegowni nie może jednak zastępować miejsca zamieszkania (wyrok WSA w Krakowie z 27 sierpnia 2008 r., sygn. III SA/Kr 374/08, LEX nr 504794).

Schronisko dla bezdomnych powinno zapewniać bezdomnemu, który podpisał kontrakt socjalny (określający uprawnienia i zobowiązania stron, w ramach wspólnie podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej tej osoby):

- całodobowe, tymczasowe schronienie oraz

- usługi ukierunkowane na wzmacnianie aktywności społecznej, wyjście z bezdomności i uzyskanie samodzielności życiowej.

Natomiast noclegownia świadczy bezdomnym tymczasową pomoc w postaci miejsca noclegowego, w ramach której umożliwia spędzenie nocy w warunkach gwarantujących ochronę życia i zdrowia. Tymczasowe schronienie może być udzielone także w formie ogrzewalni, która umożliwia interwencyjny, bezpieczny pobyt w ogrzewanych pomieszczeniach wyposażonych co najmniej w miejsca siedzące.

Pomoc w postaci schronienia w ogrzewalni lub noclegowni ma charakter doraźny i podstawowy, w związku z czym przewidziano jej odformalizowanie. Taka pomoc nie wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz wydania decyzji administracyjnej, a wydatki poniesione za udzieloną pomoc nie podlegają zwrotowi.

W noclegowni, schronisku, czy ogrzewalni mogą przebywać tylko osoby zdolne do samoobsługi, których stan zdrowia nie zagraża zdrowiu i życiu innych osób przebywających w takiej placówce. Zasadą jest, że w noclegowni i schronisku nie mogą przebywać osoby będące pod wpływem alkoholu lub pod wpływem substancji psychoaktywnych. Przebywanie w noclegowni i schronisku takich osób dopuszcza się tylko w szczególnie uzasadnionych sytuacjach.

W art. 48a ust. 14 u.p.s. przewidziano, że minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia: standard podstawowych usług świadczonych w noclegowniach, schroniskach i ogrzewalniach, kwalifikacje osób świadczących usługi w tych placówkach oraz standard obiektów, w których mieszczą się noclegownie, schroniska i ogrzewalnie, kierując się potrzebą zapewnienia bezdomnym właściwego wsparcia. Rozporządzenie to nie zostało jednak jeszcze wydane.

Przepisy przejściowe, rejestr placówek

Zmiana art. 48a u.p.s., o której mowa powyżej, została wprowadzona ustawą z 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (dalej nowelizacja). Zawarto w niej także przepisy przejściowe. W art. 5 nowelizacji przewidziano, że podmioty prowadzące już w dniu wejścia w życie nowelizacji (5 października 2015 r.) ogrzewalnie, noclegownie lub schroniska niespełniające standardów przewidzianych nowelizacją są obowiązane dostosować te placówki do nowych standardów w terminie 36 miesięcy od dnia wejścia w życie nowelizacji.

Rejestr placówek udzielających tymczasowego schronienia jest prowadzony przez wojewodę. Rejestr ten jest jawny. Wojewoda corocznie, do 30. czerwca, ogłasza rejestr w wojewódzkim dzienniku urzędowym i publikuje na stronie internetowej. Przed zmianami od 5 września 2016 r., art. 48a u.p.s. przewidywał, że wojewoda prowadzi rejestr placówek zapewniających miejsca noclegowe (por. art. 4 nowelizacji). Przykładowo, rejestr takich placówek w województwie dolnośląskim stanowi załącznik do ogłoszenia wojewody dolnośląskiego z 28 czerwca 2016 r., Dz.Urz. woj. dolno. z 2016 r. poz. 3049).

Ubrania i posiłki

W art. 48b u.p.s., dodanym od 5 września 2016 r., przyjęto, że przyznanie niezbędnego ubrania następuje przez dostarczenie osobie potrzebującej odpowiedniego rozmiaru bielizny, odzieży i obuwia - odpowiednich do pory roku. Osobie, która własnym staraniem nie może zapewnić sobie jednego gorącego posiłku dziennie, przysługuje także pomoc doraźna albo okresowa w tej postaci. Można również udzielić pomocy w formie rzeczowej w postaci produktów żywnościowych. W razie zdarzenia losowego, wskazana wyżej pomoc nie wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz wydania decyzji administracyjnej, a wydatki poniesione na taką pomoc nie podlegają zwrotowi.

W art. 51 u.p.s. przewidziano także, że osobom, które ze względu na wiek, chorobę lub niepełnosprawność wymagają częściowej opieki i pomocy w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb życiowych, można przyznać usługi opiekuńcze, specjalistyczne usługi opiekuńcze lub posiłek, świadczone w ośrodku wsparcia. Takim ośrodkiem wsparcia może być ośrodek wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi, dzienny dom pomocy, dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, schronisko dla bezdomnych i klub samopomocy.

Program wychodzenia z bezdomności

Na podstawie art. 49 u.p.s. osoba bezdomna może zostać objęta indywidualnym programem wychodzenia z bezdomności, polegającym na wspieraniu tej osoby w rozwiązywaniu jej problemów życiowych, w szczególności rodzinnych i mieszkaniowych, oraz pomocy w uzyskaniu zatrudnienia. Taki program jest opracowywany przez pracownika socjalnego ośrodka pomocy społecznej wraz z bezdomnym i podlega zatwierdzeniu przez kierownika ośrodka.

W sytuacji, gdy bezdomny przebywa w schronisku, indywidualny program może być opracowany przez pracownika socjalnego zatrudnionego w tej placówce. Realizatorem indywidualnego programu jest wówczas schronisko dla bezdomnych. Jeżeli jednak indywidualny program wykracza poza środki pomocy będące w dyspozycji schroniska lub zachodzi konieczność objęcia bezdomnego ubezpieczeniem zdrowotnym, podlega on zatwierdzeniu przez kierownika ośrodka pomocy społecznej. W takim przypadku w programie wskazuje się podmioty odpowiedzialne za realizację jego poszczególnych postanowień.

Indywidualny program powinien uwzględniać sytuację bezdomnego oraz zapewniać szczególne wspieranie osobie aktywnie uczestniczącej w jego realizacji. Taki program, stosownie do potrzeb bezdomnego, może uwzględniać wszelkie środki pomocy, jakimi dysponuje ośrodek pomocy społecznej realizujący program.

Przykład:

Bezdomny został objęty indywidualnym programem wychodzenia z bezdomności. Za taką osobę ośrodek pomocy społecznej opłaca składkę na ubezpieczenie zdrowotne na zasadach określonych w ustawie o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (dalej u.ś.z.). Przewidziano w niej, że obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego podlegają osoby bezdomne wychodzące z bezdomności, które nie podlegają obowiązkowi ubezpieczenia zdrowotnego z innego tytułu. Obowiązek ubezpieczenia zdrowotnego powstaje w ich przypadku od dnia rozpoczęcia realizacji indywidualnego programu, a wygasa z dniem zakończenia tego programu lub zaprzestania jego realizacji.

W art. 54 u.ś.z. przewidziano ponadto wydanie przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) gminy - właściwej ze względu na miejsce zamieszkania osoby nieubezpieczonej - decyzji potwierdzającej prawo takiej osoby do świadczeń opieki zdrowotnej. Taka decyzja jest wydawana na wniosek świadczeniobiorcy, a w przypadku stanu nagłego - na wniosek świadczeniodawcy udzielającego świadczenia opieki zdrowotnej, złożony niezwłocznie po udzieleniu świadczenia. Wójt (burmistrz, prezydent) gminy właściwej ze względu na miejsce zamieszkania nieubezpieczonego może także wszcząć postępowanie w celu wydania wskazanej wyżej decyzji z urzędu lub na wniosek właściwego oddziału wojewódzkiego NFZ. Zgodnie z wyjaśnieniami zawartymi np. w postanowieniu NSA z 4 października 2013 r. (sygn. I OW 121/13, LEX nr 1397185) u.ś.z. nie reguluje właściwości miejscowej organu w przypadku osób bezdomnych. W takiej sytuacji zastosowanie ma więc art. 21 kodeksu postępowania administracyjnego, który wprowadza ogólne reguły ustalania właściwości miejscowej organu administracji.

Ustalenie właściwości gminy

Zgodnie z art. 101 u.p.s. właściwość miejscową gminy ustala się według miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. W przypadku osoby bezdomnej właściwą miejscowo jest gmina ostatniego miejsca zameldowania tej osoby na pobyt stały.

Jak wyjaśniono w postanowieniu NSA z 13 października 2010 r. (sygn. I OW 111/10, LEX nr 741710), w przypadku osoby bezdomnej nie może być mowy o miejscu zamieszkania, w związku z czym nie bada się jej zamiaru stałego pobytu, ale ustala się tylko jej status. Wniosek o udzielenie pomocy z opieki społecznej złożony przez osobę przebywającą w placówce dla bezdomnych powinien być rozpatrzony przez gminę, na terenie której wnioskodawca był ostatnio zameldowany na pobyt stały (postanowienie NSA z 7 lipca 2010 r., sygn. I OW 60/10, LEX nr 688946).

Dla mieszkańca domu pomocy społecznej właściwa jest gmina, która skierowała go do tego domu.

Przykład:

Załóżmy, że dana osoba nie zamieszkuje w lokalu mieszkalnym w rozumieniu przepisów o ochronie praw lokatorów i mieszkaniowym zasobie gminy oraz jest zameldowana na pobyt stały w domu rodzinnym, w którym - ze względu na wieloletni okres od opuszczenia tego domu i sprzeciw zamieszkujących tam krewnych - praktycznie nie ma możliwości zamieszkania. W wyroku NSA z 8 września 2011 r. (sygn. I OW 97/11, LEX nr 964702) stwierdzono, że w takiej sytuacji należy uznać ją za osobę bezdomną w rozumieniu art. 101 ust. 2 u.p.s.

Ponadto, w przypadkach szczególnie uzasadnionych sytuacją osobistą osoby ubiegającej się o świadczenie, w sprawach niecierpiących zwłoki, właściwa miejscowo jest gmina miejsca pobytu osoby ubiegającej się o świadczenie (dotyczy to świadczeń przewidzianych w art. 37-42 i art. 47-50 u.p.s.). Zasadą jest, że gmina właściwa ze względu na miejsce zamieszkania albo na ostatnie miejsce zameldowania na pobyt stały ma obowiązek zwrócić wydatki gminie, która przyznała świadczenia w miejscu pobytu. W art. 48a ust. 10 u.p.s. zastrzeżono jednak, że wydatki poniesione na świadczenia w postaci schronienia w ogrzewalni lub noclegowni nie podlegają zwrotowi przez gminę właściwą ze względu na miejsce zamieszkania albo miejsce ostatniego miejsca zameldowania na pobyt stały.

Z regulaminu ogrzewalni

W regulaminie ogrzewalni prowadzonej przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Płocku (http://mopsplock.eu/portal/pl) przyjęto m.in., że zakres pomocy świadczonej przez ogrzewalnię obejmuje: możliwość wykonania podstawowych zabiegów higienicznych oraz udzielenie schronienia przez czas pracy ogrzewalni w postaci udostępnienia ławki lub krzesła umożliwiającego spędzenie nocy w pozycji siedzącej. Zgłaszający się do ogrzewalni ma obowiązek, na żądanie personelu, udostępnić wnoszone rzeczy. Zabronione jest wnoszenie przedmiotów niebezpiecznych, a w szczególności broni, ostrych narzędzi, materiałów pirotechnicznych, gazu, alkoholu i środków odurzających.

Personel ogrzewalni może odmówić przyjęcia do niej, m.in. w sytuacji, gdy osoba zgłaszająca się do tej placówki:

- odmawia udostępnienia do wglądu wnoszonych rzeczy, a istnieje uzasadnione przypuszczenie, że usiłuje wnieść przedmioty lub środki zakazane regulaminem,

- z uwagi na przepełnienie pomieszczenia zagrażające bezpieczeństwu i zdrowiu osób przebywających w ogrzewalni (w takim przypadku personel ogrzewalni jest zobowiązany do podjęcia działań mających na celu udzielenie zgłaszającemu się pomocy przez inne odpowiednie służby).

Ogrzewalnia jest czynna w okresie od 1 grudnia do 31 marca, w godzinach od 20.00 do 8.00. W okresie silnych mrozów czas pracy ogrzewalni może ulec wydłużeniu.

Ważne przepisy

• art. 7 ust. 1 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (tekst jedn. DzU z 2016 r. poz. 446 ze zm.),

• art. 6 pkt. 8, art. 17 ust. 1, art. 44, art. 48-49, art. 51, art. 101 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. DzU z 2016 r. poz. 930 ze zm.),

• art. 4, art. 5 ustawy z 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2015 r. poz. 1310),

• art. 2 ust. 1 pkt. 4 ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (tekst jedn. DzU z 2016 r. poz. 1610),

• art. 5 pkt. 19, art. 54, art. 66 ust. 1 pkt. 29, art. 73 pkt. 11 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. DzU z 2016 r. poz. 1793 ze zm.),

• art. 21 ustawy z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. DzU z 2016 r. poz. 23 ze zm.).

Źródło: Rzeczpospolita
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA