Zgodnie z ustawą z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (dalej: u.s.g.) organami gminy są: rada gminy oraz wójt (burmistrz, prezydent miasta). Rada gminy jest organem stanowiącym i kontrolnym. Natomiast organem wykonawczym jest wójt, który kieruje bieżącymi sprawami gminy i reprezentuje ją na zewnątrz. W przypadku gdy siedziba rady gminy znajduje się w mieście położonym na terytorium tej gminy, rada nosi nazwę rady miejskiej. Organizację wewnętrzną i tryb pracy organów gminy określa statut gminy, który podlega ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym (art. 22 u.s.g.). Statut gminy jest przepisem niekadencyjnym. Nie może on zawierać uregulowań sprzecznych z u.s.g.

Skład rady

W skład rady wchodzą radni w liczbie:

- 15 – w gminach do 20 000 mieszkańców,

- 21 – w gminach do 50 000 mieszkańców,

- 23 – w gminach do 100 000 mieszkańców lub

- 25 – w gminach do 200 000 mieszkańców oraz po 3 na każde dalsze rozpoczęte 100 000 mieszkańców, nie więcej jednak niż 45 radnych.

Wyjątkiem jest Rada m.st. Warszawy. W art. 2 ustawy z 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy przewidziano, że składa się ona z 60 radnych.

W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, że ustawowy skład rady należy rozumieć jako jej aktualny skład, z uwzględnieniem radnych wybranych w wyborach uzupełniających, ale także radnych, w sprawach których sąd stwierdził nieważność uchwał stwierdzających wygaśnięcie mandatów (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2008 r., sygn. II OSK 1775/07).

W przypadku gdy przepisy przewidują podjęcie uchwały stwierdzającej wygaśnięcie mandatu radnego, trzeba pamiętać, że brak takiej uchwały powoduje, iż mandat w dalszym ciągu istnieje.

Przykład:

Radny przed rozpoczęciem wykonywania mandatu prowadził działalność gospodarczą z wykorzystaniem mienia komunalnego gminy, w której następnie uzyskał mandat. W takim przypadku jest obowiązany do zaprzestania prowadzenia tej działalności gospodarczej w ciągu 3 miesięcy od dnia złożenia ślubowania. Niewypełnienie tego obowiązku stanowi podstawę do stwierdzenia wygaśnięcia jego mandatu (art. 24f ust. 1–1a u.s.g.). Wygaśnięcie mandatu radnego z powodu naruszenia ustawowego zakazu łączenia mandatu radnego z wykonywaniem określonych funkcji lub działalności stwierdza rada gminy, w drodze uchwały, w terminie miesiąca od dnia wystąpienia przyczyny wygaśnięcia mandatu. Do chwili podjęcia przez radę gminy prawnie skutecznej uchwały o stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu radnego, dysponuje on jednak tym mandatem i powinien być zawiadomiony o sesji rady.

Zakres właściwości rady

W art. 18 ust. 1 u.s.g. stwierdzono, że do właściwości rady gminy należą wszystkie sprawy pozostające w zakresie działania gminy, o ile ustawy nie stanowią inaczej. Takie domniemanie właściwości rady gminy rozumie się w ten sposób, że rada gminy jako organ o charakterze kolegialnym i wieloosobowym może podejmować działania związane ze stanowieniem lub kontrolą. Nie może natomiast podejmować czynności, które należą do sfery wykonawczej, gdyż byłoby to naruszeniem zasady podziału organów gminy na stanowiące i wykonawcze. Najważniejsze sprawy należące zgodnie z art. 18 ust. 2 u.s.g. do wyłącznej właściwości rady gminy zostały wymienione w ramce.

Praca w komisjach

Rada gminy kontroluje działalność wójta, gminnych jednostek organizacyjnych oraz jednostek pomocniczych gminy. Służy do tego powołana przez nią komisja rewizyjna (art. 18a u.s.g.). Utworzenie tej komisji jest obowiązkowe. W jej skład wchodzą przedstawiciele wszystkich klubów. Do zadań komisji rewizyjnej należy w szczególności opiniowanie wykonania budżetu gminy i występowanie z wnioskiem do rady gminy w sprawie udzielenia lub nieudzielenia wójtowi absolutorium. Taka regulacja nie daje jednak podstaw do stwierdzenia, że rada gminy jest związana treścią wniosku komisji rewizyjnej (wyrok WSA w Gdańsku z 14 listopada 2012 r., sygn. I SA/Gd 1060/12). Zasady i tryb działania komisji rewizyjnej określa statut gminy.

Rada gminy może także powoływać ze swojego grona inne stałe i doraźne komisje do określonych zadań, ustalając przedmiot ich działania i skład osobowy. W posiedzeniach komisji mogą uczestniczyć także radni niebędący jej członkami. Mogą oni zabierać głos w dyskusji i składać wnioski bez prawa udziału w głosowaniu (art. 21 u.s.g.). Rada gminy nie może jednak powołać jednostki organizacyjnej do orzekania o odpowiedzialności radnych za naruszenie ich obowiązków, w tym w szczególności sądów koleżeńskich lub sądów honorowych (wyrok NSA we Wrocławiu z 15 listopada 2001 r., sygn. II SA/Wr 171/01, OwSS 2002 /2/ 44/44).

Przykład:

Rada gminy powołała kilka komisji, ale liczba ich członków jest ograniczona, w związku z czym w wyniku wyborów kilku radnych nie zostało członkami żadnej komisji. Taka sytuacja jest dopuszczalna i nie może być utożsamiona z naruszeniem prawa (wyrok Sądu Najwyższego z 7 marca 1996 r., sygn. III ARN 56/95, OSNP 1996/18/257).

Jawność działalności

W art. 11b u.s.g. zastrzeżono, że działalność organów gminy jest jawna. Ograniczenia jawności mogą wynikać tylko z ustawy. Jawność działania organów gminy obejmuje w szczególności prawo obywateli do uzyskiwania informacji, wstępu na sesje rady gminy i posiedzenia jej komisji, a także dostępu do dokumentów wynikających z wykonywania zadań publicznych, w tym protokołów posiedzeń organów gminy i komisji rady gminy. Zasady dostępu do dokumentów i korzystania z nich określa statut gminy. Statut nie może jednak wyłączać zasady jawności działania gminy i ograniczać np. dostępu do dokumentu, jakim jest protokół sesji rady przed jego przyjęciem (wyrok WSA w Poznaniu z 8 maja 2014 r., sygn. II SAB/Po 19/14).

W orzecznictwie przyjmuje się, że pojęcie: wstęp na sesje rady gminy i posiedzenia jej komisji trzeba interpretować szeroko, a więc nie tylko jako możliwość bycia obecnym podczas obrad rady gminy czy posiedzeń jej komisji, ale także jako prawo obywatela do rejestracji dźwięku lub obrazu z obrad rady gminy i posiedzeń jej komisji (por. wyrok WSA w Łodzi z 9 lipca 2008 r., sygn. II SA/Łd 89/08).

Wybór i odwołanie przewodniczącego

Rada gminy wybiera ze swojego grona przewodniczącego i 1–3 wiceprzewodniczących bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowego składu rady, w głosowaniu tajnym. Pojęcie: bezwzględna większość głosów należy rozumieć jako uzyskanie co najmniej o jeden głos więcej od sumy pozostałych ważnie oddanych głosów, to znaczy głosów przeciwnych i wstrzymujących się (por. wyrok WSA w Poznaniu z 11 maja 2011 r., sygn. II SA/Po 188/11).

Zadaniem przewodniczącego jest wyłącznie organizowanie pracy rady i prowadzenie jej obrad. Przewodniczący może wyznaczyć do wykonywania swoich zadań wiceprzewodniczącego. W razie nieobecności przewodniczącego i niewyznaczenia przez niego wiceprzewodniczącego, zadania przewodniczącego wykonuje ten wiceprzewodniczący, który jest najstarszy wiekiem.

Przykład:

Rada gminy ma tylko jednego wiceprzewodniczącego. W takim przypadku bez względu na to, czy został on wyznaczony pod nieobecność przewodniczącego rady czy też nie, może wykonywać wszelkie zadania, jakie przysługują przewodniczącemu w trakcie jego nieobecności (wyrok NSA z 7 sierpnia 2013 r., sygn. II OSK 1458/13, Wspólnota 2013/26/8). Gdyby natomiast było np. 3 wiceprzewodniczących, przewodniczący mógłby wyznaczyć spośród nich jednego do wykonywania swoich zadań. W razie nieobecności przewodniczącego i niewyznaczenia przez niego wiceprzewodniczącego, zadania przewodniczącego powinien wykonywać ten wiceprzewodniczący, który jest najstarszy wiekiem. W u.s.g. wprowadzono bowiem swoistą kolejność, w jakiej wiceprzewodniczący powinni prowadzić sesję rady. Zgodnie z wyrokiem WSA w Gliwicach z 21 stycznia 2013 r. (sygn. II SA/Gl 900/12) nie sposób jednak na tej podstawie stwierdzić, że niezachowanie takiej kolejności powoduje nieważność uchwały podjętej na danej sesji rady.

Przewodniczącego i wiceprzewodniczących można odwołać na wniosek co najmniej 1/4  ustawowego składu rady gminy. Również i w tym przypadku wymagana jest bezwzględna większość głosów oraz obecność co najmniej połowy ustawowego składu rady. Odwołanie następuje w głosowaniu tajnym.

Przewodniczący lub wiceprzewodniczący może także zrezygnować ze swojej funkcji. W takim przypadku rada powinna podjąć uchwałę w sprawie przyjęcia tej rezygnacji nie później niż w ciągu 1 miesiąca od dnia jej złożenia.

Ważne:

W razie odwołania lub przyjęcia rezygnacji przewodniczącego i wiceprzewodniczących oraz niewybrania na ich miejsce innych osób do pełnienia tych funkcji w terminie 30 dni od dnia przyjęcia rezygnacji albo od dnia odwołania, sesję rady gminy w celu wyboru przewodniczącego zwołuje wojewoda.

podstawa prawna: art. 11a, art. 11b, art. 15–22 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (DzU z 2013 r., poz. 594 ze zm.)

podstawa prawna: art. 2 ustawy z 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy (DzU nr 41, poz. 361 ze zm.)

podstawa prawna: art. 383 ustawy z 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (DzU nr 21, poz. 112 ze zm.)

O czym decyduje wyłącznie rada gminy

Do wyłącznej właściwości rady gminy należy w szczególności:

- uchwalanie statutu gminy,

- ustalanie wynagrodzenia wójta, stanowienie o kierunkach jego działania oraz przyjmowanie sprawozdań z jego działalności,

- powoływanie i odwoływanie skarbnika gminy, który jest głównym księgowym budżetu – na wniosek wójta,

- uchwalanie budżetu gminy, rozpatrywanie sprawozdania z wykonania budżetu oraz podejmowanie uchwały w sprawie udzielenia lub nieudzielenia absolutorium z tego tytułu,

- uchwalanie studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego,

- uchwalanie programów gospodarczych,

- przyjmowanie programów rozwoju w trybie określonym w przepisach o zasadach prowadzenia polityki rozwoju,

- ustalanie zakresu działania jednostek pomocniczych, zasad przekazywania im składników mienia do korzystania oraz zasad przekazywania środków budżetowych na realizację zadań przez te jednostki,

- podejmowanie uchwał w sprawach podatków i opłat w granicach określonych przez odrębne przepisy (rada gminy określa m.in. wysokość stawek podatku od nieruchomości czy podatku od środków transportowych),

- podejmowanie uchwał w sprawach majątkowych gminy przekraczających zakres zwykłego zarządu, dotyczących:

• zasad nabywania, zbywania i obciążania nieruchomości oraz ich wydzierżawiania lub wynajmowania na czas oznaczony dłuższy niż trzy lata lub na czas nieoznaczony, jeżeli ustawy szczególne nie stanowią inaczej; uchwała rady gminy jest wymagana również w przypadku, gdy po umowie zawartej na czas oznaczony do trzech lat strony zawierają kolejne umowy, których przedmiotem jest ta sama nieruchomość,

• emitowania obligacji oraz określania zasad ich zbywania, nabywania i wykupu przez wójta,

• zaciągania długoterminowych pożyczek i kredytów,

• ustalania maksymalnej wysokości pożyczek i kredytów krótkoterminowych zaciąganych przez wójta w roku budżetowym,

• zobowiązań w zakresie podejmowania inwestycji i remontów o wartości przekraczającej granicę ustalaną corocznie przez radę gminy,

• tworzenia i przystępowania do spółek i spółdzielni oraz rozwiązywania i występowania z nich,

• określania zasad wnoszenia, cofania i zbywania udziałów i akcji przez wójta,

• tworzenia, likwidacji i reorganizacji przedsiębiorstw, zakładów i innych gminnych jednostek organizacyjnych oraz wyposażania ich w majątek,

• ustalania maksymalnej wysokości pożyczek i poręczeń udzielanych przez wójta w roku budżetowym,

• określanie wysokości sumy, do której wójt może samodzielnie zaciągać zobowiązania,

• podejmowanie uchwał w sprawie przyjęcia zadań z zakresu administracji rządowej – na podstawie porozumienia z organami tej administracji, oraz zadań z zakresu właściwości powiatu i z zakresu właściwości województwa – na podstawie porozumień z tymi jednostkami samorządu terytorialnego,

• podejmowanie uchwał w sprawach herbu gminy, nazw ulic i placów będących drogami publicznymi lub nazw dróg wewnętrznych w rozumieniu ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (tekst jedn. DzU z 2013 r. poz. 260 ze zm.), a także wznoszenia pomników,

• podejmowanie uchwał w sprawie zasad udzielania stypendiów dla uczniów i studentów.