Ochrona pracowników jest jednym z fundamentów prawa pracy. Jednocześnie przepisy powinny zapewniać pracodawcom swobodę prowadzenia działalności i tworzenia miejsc pracy. Jak znaleźć równowagę między tymi interesami? Czy chroniąc jednych, nie zaczynamy szkodzić drugim? Odpowiedzi szukali uczestnicy sesji otwarcia „Rynek pracy pod presją. Jak pogodzić ochronę pracownika z konkurencyjnością gospodarki?”, która odbyła się podczas konferencji „Rzeczpospolita” HR Insights.
Przepisy, które utrudniają zatrudnianie
Hanna Bielawska-Koc, people business partner commercial functions senior manager w PepsiCo, podkreślała, że przepisy powinny chronić pracowników, ale nie mogą nadmiernie ograniczać swobody działania przedsiębiorstw. Jako przykład wskazała procedury legalizacji pobytu i pracy cudzoziemców spoza Unii Europejskiej.
– W skrajnych przypadkach, z którymi spotykamy się w PepsiCo, zdarza się, że czekamy nawet 18 miesięcy na zakończenie pełnej procedury legalizacji pobytu i pracy pracowników z zagranicy. To przykład sytuacji, która jest nie do przyjęcia – mówiła Hanna Bielawska-Koc. Jak zaznaczyła, przedsiębiorstwo może w ciągu dwóch miesięcy zdecydować o utworzeniu stanowiska pracy czy powołaniu w Polsce funkcji regionalnej lub globalnej, a następnie przez wiele miesięcy nie może zatrudnić wybranego pracownika z zagranicy.
Na problemy wynikające z obowiązujących regulacji zwracał również uwagę Łukasz Chruściel, radca prawny, partner CSP Chruściel Szybak Polewka. Przywołał przepisy dotyczące szczególnej ochrony działaczy związkowych.
– Jeżeli mamy do czynienia ze zwolnieniem przewodniczącego związku zawodowego, firma musi uzyskać zgodę. Czyją? Związku zawodowego reprezentowanego przez tego przewodniczącego. To jedyny przypadek w polskim prawie, w którym pytamy Kowalskiego, czy wyraża zgodę na własne zwolnienie – wskazywał.
Jego zdaniem problemy pojawiają się również w przypadku ochrony pracowników przebywających na zwolnieniach lekarskich. Przepisy co do zasady uniemożliwiają rozwiązanie umowy o pracę podczas nieobecności chorobowej, ale – jak przekonywał – ochrona ta bywa nadużywana.
– Każdy, kto czuje, że grozi mu zwolnienie, nagle zapada na jakąś tajemniczą chorobę. L4 ma najczęściej od psychiatry, ponieważ można je powiązać z uszczerbkiem na zdrowiu, a ten z kolei połączyć z mobbingiem czy dyskryminacją. W Polsce naprawdę dochodzi do sytuacji patologicznych – ocenił Chruściel.
Elastyczność zatrudnienia pod znakiem zapytania
Marek Kowalski, przewodniczący Federacji Przedsiębiorców Polskich, przekonywał, że państwo powinno interweniować na rynku pracy wtedy, gdy dochodzi do nieprawidłowości. Krytycznie ocenił zmiany dotyczące Państwowej Inspekcji Pracy.
– W przypadku zmian ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy mam wrażenie, że ta interwencja w ogóle nie uwzględniała tego, co faktycznie dzieje się na rynku. Proszę zwrócić uwagę, że rynek rozwijał się stabilnie – wystarczy spojrzeć chociażby na poziom bezrobocia. Nie dochodziło do zdecydowanych naruszeń prawa pracy – mówił.
Jak zaznaczył, dobre warunki pracy i odpowiednie zabezpieczenie pracowników są niezbędne. Nie można jednak pomijać zmian zachodzących w gospodarce, które wymagają większej elastyczności zatrudnienia.
– Rynek pracy się zmienia, podobnie jak sytuacja gospodarcza. Mamy mnóstwo kontraktów realizowanych z dala od siedziby naszej firmy. Pojawiają się też nowe rozwiązania tj. praca zdalna. Postępuje cyfryzacja, dlatego musimy uwzględniać te zmiany. Elastyczne formy zatrudnienia są po prostu niezbędne – przekonywał Kowalski.
Jego zdaniem regulacje zmierzające do upowszechnienia umów o pracę mogą ograniczać możliwość korzystania z innych form współpracy, których potrzebują przedsiębiorstwa.
Do 2060 roku ubędzie 7 mln osób w wieku produkcyjnym
Problemy związane z regulacjami to tylko część wyzwań stojących przed polskim rynkiem pracy. Coraz większe znaczenie będą miały zmiany demograficzne i konieczność lepszego wykorzystania dostępnych zasobów pracowników.
Krzysztof Jedlak z Głównego Urzędu Statystycznego wskazał, że do 2060 r. liczba osób w wieku produkcyjnym w Polsce zmniejszy się o około 7 mln, czyli o jedną trzecią obecnej populacji w tym wieku. Średni wiek pracowników wynosi już 43 lata.
– Wyzwaniem jest też luka kompetencyjna, która będzie się zmieniać. Mamy również lukę geograficzną. Dla przykładu, rejestrowane bezrobocie w Warszawie wynosi 1,7 proc., podczas gdy w okolicach Radomia przekracza 12 proc. – podkreślił Jedlak.
Zwrócił także uwagę na lukę pokoleniową. W niektórych zawodach średnia lub mediana wieku pracowników wynosi 50 lat i więcej. W kolejnych latach przedsiębiorstwa będą więc mierzyć się nie tylko z niedoborem pracowników, lecz także z problemem zastępowania odchodzących specjalistów.
Zdaniem Mateusza Łakomego, dyrektora programu Demograficon w Polskim Towarzystwie Gospodarczym, jednym ze sposobów zwiększenia aktywności zawodowej jest upowszechnienie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy. Pod tym względem Polska wyraźnie różni się od krajów Europy Zachodniej.
– Eliminuje to z rynku pracy całkiem dużą grupę osób, które potencjalnie mogłyby na nim funkcjonować, ale nie mogą, bo praca w pełnym wymiarze to dla nich za dużo z różnych przyczyn. Niektórzy opiekują się osobami starszymi czy dziećmi, inni nie są w pełni sprawni albo mają inne ograniczenia – wyjaśniał Łakomy.
Jak podkreślał, problemem nie są przepisy, ale przede wszystkim sposób zarządzania pracownikami i organizacji pracy.
– To jest obszar, w którym przepisy nie stanowią dla nas przeszkody. To raczej kwestia podejścia menedżerskiego i sposobu zarządzania kadrami – mówił.
Technologia zmieni rynek pracy. Kto zapłaci za nowe kompetencje?
Kolejnym wyzwaniem jest postępująca automatyzacja i rozwój sztucznej inteligencji. Jak wskazał Krzysztof Jedlak, roboty wykorzystuje obecnie 4,3 proc. firm, a sztuczną inteligencję – 18 proc. Choć odsetki te pozostają stosunkowo niewielkie, rosną z roku na rok.
Prof. Jacek Męcina, doradca zarządu Konfederacji Lewiatan, prawnik i wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego, podkreślał, że przyspieszenie transformacji technologicznej wymusi zmianę podejścia do zabezpieczenia pracowników.
Przypomniał wyniki prowadzonych przez siebie badań nad wpływem automatyzacji na zatrudnienie oraz doświadczenia krajów azjatyckich. Jednym z wniosków była konieczność zmiany sposobu myślenia o ryzykach socjalnych.
– Powinniśmy przygotowywać zarówno biznes, jak i pracowników na nowe wyzwania. Należy myśleć o tym, aby zamiast prostego ryzyka bezrobocia wprowadzić nowe ryzyko, czyli czasową przerwę w zatrudnieniu przeznaczoną na kształcenie zawodowe. Niestety, ta koncepcja się nie przebiła – mówił Męcina.
Zwracał uwagę, że przekwalifikowanie i podnoszenie kompetencji pracowników będą wymagały odpowiedniego systemu finansowania. Przedsiębiorstwa nie powinny pozostawać z tym wyzwaniem same.
– Jeżeli przyspieszymy transformację technologiczną, a jest to jedyna droga i kierunek, w którym możemy podążać, będziemy potrzebować reskillingu, upskillingu oraz odpowiedniego modelu finansowania tych procesów. Ci, którzy uważają, że przedsiębiorcy sami, na własny koszt, sfinansują tak ogromne zmiany kompetencyjne i kwalifikacyjne, po prostu nie biorą pod uwagę tego, że możemy w ten sposób doprowadzić do bezrobocia strukturalnego i technologicznego – przestrzegał.
Zdaniem profesora nie można odkładać przygotowań na później. Doświadczenia państw azjatyckich i USA pokazują kierunki zmian, na które polski rynek pracy powinien odpowiedzieć odpowiednio wcześnie.
Potrzebne dodatkowe zabezpieczenie emerytalne
Starzenie się społeczeństwa będzie miało również konsekwencje dla systemu emerytalnego. Paweł Jaroszek, członek zarządu ZUS, zwrócił uwagę, że polski system zabezpieczenia emerytalnego jest zbyt mocno skoncentrowany wokół jednej instytucji.
Podkreślał, że publiczny system emerytalny jest solidny i należy go chronić, ale nie powinien stanowić jedynego źródła dochodów po zakończeniu aktywności zawodowej.
– Kiedy widzę reklamy w telewizji albo słyszę je w radiu czy w internecie i mowa w nich jest o produktach emerytalnych, bardzo mnie to irytuje. To przykład tego, jak za pomocą normy prawnej można określić coś, co w rzeczywistości niewiele ma wspólnego z emeryturą – mówił Jaroszek.
Jak zaznaczył, system publiczny opiera się na zasadzie, zgodnie z którą wysokość przyszłego świadczenia zależy od zgromadzonego kapitału. Jednocześnie przestrzegał przed zmianami, które mogłyby osłabiać jego stabilność.
– Osoby interesujące się militariami wiedzą, że pancerne okręty można zatopić. Jeżeli wystarczająco długo i intensywnie będziemy go bombardować, w końcu zatonie. Nawet Bismarck poszedł na dno. Podobnie może być z systemem emerytalnym. Jeżeli będziemy go osłabiać i rozmiękczać kolejnymi zmianami, może stać się nieadekwatny – ostrzegał członek zarządu ZUS.
Jego zdaniem zamiast osłabiać rozwiązania, które obecnie funkcjonują, należy rozwijać dodatkowe źródła zabezpieczenia emerytalnego.
– Na razie jest na powierzchni, pływa sprawnie i nic mu nie grozi. Nie bombardujmy tego, co jest dobre. Uzupełnijmy to, czego brakuje, czyli annuitety z prywatnych oszczędności – podsumował Jaroszek.
Co trzeba zmienić?
Dyskusja podczas sesji otwarcia pokazała, jak wiele wyzwań nakłada się dziś na siebie. Z jednej strony przedsiębiorcy oczekują elastyczności i przepisów pozwalających szybko reagować na zmiany gospodarcze. Z drugiej – starzenie się społeczeństwa, niedobory pracowników i postępująca automatyzacja wymagają nowych rozwiązań w zakresie zatrudnienia, podnoszenia kwalifikacji i zabezpieczenia społecznego.
Autorka jest dziennikarką PulsHR.pl