Remedium na kryzys

To jedyna pośród największych letnich imprez, która w tym roku odbędzie się pomimo koronawirusa. Nic zatem dziwnego, że Krzysztofowi Warlikowskiemu i przygotowywanej przez niego premierze duży artykuł poświęcił kilka dni temu także „New York Times", przypominając jego wcześniejsze próby zmierzenia się z antycznymi mitami, w tym także „(A)pollonię" w warszawskim Nowym Teatrze.

Pokarm i sens życia

Organizatorzy długo zastanawiali się, czy festiwal w Salzburgu ma szansę odbyć się w te wakacje. – „Kiedy wola działania budzi się do życia, akcja prawie na pewno skończy się powodzeniem" – te słowa dramatopisarza Hugo von Hofmannsthala idealnie wyrażają naszą sytuację w dobie pandemii – powiedziała Helga Rabl-Stadler, prezydent festiwalu. – Tak jak wszyscy artyści chcieliśmy grać i nigdy go nie odwołaliśmy. Nie możemy być jednak tylko najlepiej przygotowani artystycznie, tak jak zwykle, musimy mieć także najlepszy plan sanitarny, bo zdrowie naszych gości i artystów jest najważniejsze.

Determinacja organizatorów była wielka również dlatego, że pandemiczne uwarunkowania przywołują ideę założycielską festiwalu. Powstał on w 1920 r. w czasach skrajnej nędzy jako pomysł na walkę z kryzysem. Wybitny reżyser Max Reinhardt uważał, że tylko sztuka może pogodzić ludzi i narody, które I wojna światowa pchnęła do walki między sobą. Miał na myśli „sztukę nie jako dekorację, ale jako pokarm i sens życia". Obecne kierownictwo, podkreślając, że europejska kultura przeżywa dziś największe zagrożenie od czasów II wojny światowej – akcentuje to przesłanie ze szczególnym naciskiem.

Zamiast jednak planowanych 200 zdarzeń w ciągu 44 dni w 16 lokalizacjach, przez cały sierpień odbędzie się około 90 przedstawień i koncertów w sześciu różnych miejscach. Produkcje, których nie można teraz pokazać, zostały przesunięte na 2021 rok, dlatego dużym wyzwaniem stała się konieczność zmiany sposobu rozprowadzenia biletów. Skomplikowanej, bo w setną rocznicę festiwal fetował rekord sprzedaży biletów, w pierwszych dwóch miesiącach kupiono ich 180 tysięcy, o łącznej wartości 24,5 mln euro.

Teraz z planowanych wcześniej 230 tysięcy kart wstępu można rozprowadzić niespełna jedną trzecią. Z 70 tysięcy biletów na wydarzenia operowe zaś – jedynie 10 tysięcy, gdyż z siedmiu oper ostały się tylko dwie.

Zamieszani w zło

Pierwsza z nich to „Elektra" Richarda Straussa w inscenizacji Krzysztofa Warlikowskiego na otwarcie 1 sierpnia. Zaplanowano łącznie sześć spektakli. To wyraz uznania dla naszego reżysera, ponieważ Richard Strauss jest jednym z ojców-założycieli salzburskiego festiwalu, więc realizowanie jego opery podczas jubileuszowej edycji to przywilej szczególny.

– W „Elektrze" każdy z jej bohaterów ma zły charakter – mówi Krzysztof Warlikowski. – Ale jak to w tragedii, możemy też powiedzieć, że wszyscy są niewinni, ponieważ niedające się uniknąć zrządzenia losu sprawiają, że wszyscy są zamieszani w zło, winni. Oczywiście, trzeba zadać pytanie, dlaczego Elektra opowiada się po stronie ojca Agamemnona, zamordowanego przez matkę Klitajmestrę? Czy ze względu na specjalne relacje córek i ojców? Zagadką jest też brat Elektry, Orestes. Reprezentuje nieznaną siłę czy jest instrumentem zemsty siostry i ojca? Staje się mścicielem, bo chce , czy zostaje do tego zmuszony?

Scenografię i kostiumy przygotowała Małgorzata Szcześniak, a Wiedeńskich Filharmoników poprowadzi Franz Welser-Möst, uważany za najlepszego interpretatora Straussa. Litewska sopranistka Ausrine Stundyte zadebiutuje na festiwalu w Salzburgu jako Elektra, ale to artystka o międzynarodowej renomie. Urodzona również w Wilnie, Asmik Grigorian, która wystąpi jako Chrysotemis, to prawdziwa gwiazda. W poprzednich latach podbiła salzburską publiczność jako Salome w operze Richarda Straussa.

Czas pandemii wymusił nie tylko przeorganizowanie formuły festiwalu, ale także zmiany w partyturze „Cosi fan tutte" – opery najsłynniejszego salzburczyka, Wolfganga Amadeusza Mozarta. Spektakle muszą być krótsze, by melomani nie przebywali zbyt długo w maseczkach w zamkniętej przestrzeni. Dyrygentka Joana Mallwitz pociesza się, że Mozart sam bez wahania skracał kompozycje, gdy wymagały tego okoliczności. Tegoroczna wersja jego opery w reżyserii Christofa Loya, prezentowana bez przerwy, trwać będzie 140 minut, o 50 minut krócej niż całość.

Recitale dadzą pianiści Martha Argerich, Daniel Barenboim, Grigorij Sokołow, András Schiff i Daniił Trifonow. A z okazji 250. rocznicy urodzin Ludwiga van Beethovena Filharmonicy Wiedeńscy wykonają IX symfonię pod dyrekcją Riccardo Mutiego.

Pianista Jan Lisiecki z barytonem Matthiasem Goernem przygotowali wieczór pieśni beethovenowskich, zaś Piotr Beczała wykona „Pieśni o ziemi" Gustava Mahlera z wiedeńską ORF Radio-Symphonieorchester pod dyrekcją Kenta Nagano.