Debata poświęcona dorobkowi reżysera z udziałem artystów, dziennikarzy i przedstawicieli biznesu odbyła się w ramach łódzkich Igrzysk Wolności. Agnieszka Holland, bliska współpracowniczka Wajdy i współautorka scenariuszy do kilku jego filmów, podkreślała, że Wajda był wielkim miłośnikiem kultury i sztuki. – Gdziekolwiek pojechał, biegł do muzeum, oglądał wszystkie przedstawienia teatralne, nawet w językach, których w ogóle nie znał – mówiła.
Zwróciła uwagę na skomplikowany charakter Wajdy. Był twórcą, który szybko zaczynał się nudzić. Gdy czekał na realizację scenariusza dłużej niż dwa tygodnie, tracił cierpliwość, szukał nowych bodźców i stymulacji. – W takich sytuacjach chciał, żeby te scenariusze przepisywać. Ale ponieważ był człowiekiem nieśmiałym, delikatnym i uprzejmym, więc nie mówił swoim scenarzystom, że nie podoba mu się ich pomysł, tylko ukrywał to przed nimi i przerabiał scenariusze przy pomocy takich ludzi jak ja – mówiła Holland.
Zdawało się jej, że znała Wajdę dobrze, współpracowali przez długie lata. Ale opublikowane kilka lat temu „Notesy”, czyli dzienniki pisane przez Wajdę, przedstawiły artystę w nowym świetle. Okazał się on niesłychanie krytyczny – zarówno wobec twórczości kolegów po fachu, jak i własnych filmów, które traktował z surowością i dystansem. – Wiele osób, które go znało, po publikacji „Notesów” doznało szoku poznawczego. Myśleli, że Andrzej był zachwycony ich produkcjami, tymczasem nie zawsze tak było. Nie lubił też części swoich filmów, był wobec nich bardzo krytyczny – mówiła Holland.
Rozmach i mistrzostwo
Opowieść o artyście nienasyconym, wiecznie poszukującym, rozwijał reżyser Wojciech Marczewski, dyrektor programowy Szkoły Wajdy. Zauważył on, że twórcza droga Wajdy była niezwykle zróżnicowana. Twórca „Kanału” nie zamykał się w jednej formule – zajmował się kinem współczesnym, historycznym, politycznym, zbliżał się do dokumentu, realizował świetne fabuły.
Dbał też o autonomię reżysera. Marczewski przypomniał moment z czasów pracy nad „Katyniem”, kiedy Wajda po raz pierwszy boleśnie zderzył się z presją ze strony już nie tylko producentów, a dystrybutorów, którzy chcieli mieć wpływ na obsadę. Reżyser potrafił jednak twardo bronić pozycji twórcy. Aktorów dobierał zresztą świadomie i według specyficznego klucza – nie angażował ich na podstawie warunków fizycznych czy talentu, ale uwzględniając ich unikalne osobowości i to, co mogli dzięki temu wnieść do filmowego obrazu.
Paweł Maślona, reżyser, absolwent szkoły Wajdy, podkreślał, że Wajda zawsze był dla niego mistrzem i mimo że zna jego twórczość od dzieciństwa, wciąż odkrywa go na nowo. – Mam wrażenie, że ja się Andrzeja Wajdy dopiero uczę. Ja go poznawałem na przestrzeni lat – najpierw jako chłopiec, potem jako nastolatek i student szkoły filmowej. A teraz zaczynam rozumieć go coraz bardziej i jako filmowiec, i reżyser. Uważam go (…) za żołnierza kina – podkreślał Maślona. Wskazał na cechy wyróżniające styl Wajdy: gigantyczny rozmach inscenizacyjny, mistrzostwo w prowadzeniu drugiego i trzeciego planu oraz rozmach symboliczny. – U Wajdy długie ujęcia i wielka forma nigdy nie były pustym efekciarstwem, zawsze służyły opowiedzeniu czegoś znacznie większego – podkreślał.
Twórca polski, ale uniwersalny
Beata Stelmach, prezes zarządu Totalizatora Sportowego, który jest patronem roku Wajdy, podkreślała, że reżyser „Popiołu i diamentu” jest marką eksportową kraju. – My myślimy, w jaki sposób promować Polskę za granicą. Polskę, która jest obecnie dwudziestą gospodarką świata i szóstą gospodarką w Europie, która przeszła bardzo długą drogę, by znaleźć się w miejscu, w którym dziś jesteśmy. Polska kojarzona jest oczywiście z Chopinem, z Solidarnością. Ale krajową marką jest też Andrzej Wajda – mówiła. Spółka chętnie angażuje się w rozmaite projekty kulturalne. – Kultura nie jest kosztem dla biznesu. Kultura jest przede wszystkim inwestycją, bo to jest to, co tworzy naszą tożsamość narodową – zaznaczała Stelmach.
Filmy Wajdy były mocno osadzone w polskiej rzeczywistości. Reżyser opowiadał prawie w każdym z nich o swoim rodzinnym kraju – jego historii, teraźniejszości, przyszłości, odwołując się często do polskiej literatury. Mimo tak silnego zakorzenienia w tutejszej kulturze jego filmy znajdowały rzesze odbiorców w różnych częściach świata.
– Wajda nie żył nigdzie indziej, a mimo to jego filmy uniwersalizują się bez żadnego kłopotu. Wszędzie je można pokazać, wszędzie się je ogląda, są czytelne na innym poziomie niż odbiór kontekstualny. I tak na przykład w Japonii chętnie oglądają „Wesele” i mimo że Japończycy nie znają tła kulturowego, w jakim osadzona jest ta historia, odbierają ją jako coś niebywale mocnego. Zawsze powtarzam moim młodszym kolegom-reżyserom, że bardzo ważne jest, by znaleźć przełożenie tego, co robimy, na język uniwersalny, nie tracąc oczywiście z pola widzenia istoty naszego przekazu – podkreślała Holland.
Od epopei po kino intymne
Część dyskusji dotyczyła samej materii filmowej. Paneliści opowiadali o ważnych filmach, które pozostawił po sobie Andrzej Wajda. – Dla każdego, kto prowadzi przedsiębiorstwo, „Ziemia obiecana” jest pozycją obowiązkową. To arcydzieło o początkach kapitalizmu – przekonywała Beata Stelmach. Zauważyła, że choć od premiery filmu minęły dekady, to moralne dylematy bohaterów – pytania o granice uczciwości, odpowiedzialność za zespół i ludzką twarz biznesu – pozostały dokładnie takie same.
Grażyna Torbicka zwracała uwagę na „Niewinnych czarodziejów”, obraz odkrywany dziś na nowo przez pokolenie Zet. Agnieszka Holland podkreślała z kolei wagę i piękno „filmów bezinteresownych” jak je nazwała, realizowanych na podstawie prozy Jarosława Iwaszkiewicza, jak „Brzezina” czy „Panny z Wilka”. Wojciech Marczewski przywołał natomiast film, który nie został jego zdaniem należycie doceniony, „Powidoki”. – To ostatni film człowieka, który ma 90 lat i decyduje się na wypowiedź o innym artyście (malarzu Władysławie Strzemińskim – red.). Ale zastanówmy się, dlaczego on wybiera ten temat. To nie jest zwykła opowiastka o ciekawej postaci. Tam jest dużo Andrzeja, dużo jego myśli, które go męczą, nurtują, których nie rozstrzygnął. Być może jest też żal do samego siebie… Niebywale poruszający film. Może nie aż tak efektowny, jak inne, ale bardzo istotny – mówił.
Debata, która odbyła się w ramach łódzkich Igrzysk Wolności, przyciągnęła setki gości
Etyczny drogowskaz
Dla Grażyny Torbickiej, dziennikarki, dyrektor artystycznej festiwalu „Dwa brzegi”, Wajda był autorytetem. Torbicka przywołała moment, w którym – mając zaledwie siedemnaście lat – po raz pierwszy zobaczyła na ekranie „Człowieka z marmuru”. Postać Agnieszki granej przez Krystynę Jandę stała się dla całego pokolenia młodych ludzi tamtych czasów czymś więcej niż tylko bohaterką kinową, była ona dla nich wzorem i przykładem, pokazywała, w jaki sposób dokonywać właściwych wyborów. – Agnieszka stała się dla mnie wyznacznikiem, jak należy się w życiu zachowywać w różnych sytuacjach – mówiła. Film w dużej mierze wpłynął na kształtowanie jej świadomości społecznej i obywatelskiej.
Agnieszka Holland przypomniała, że ostatnie dekady życia reżysera były czasem poświęconym kwestiom obywatelskim. Wajda nie uciekał od odpowiedzialności – brał ją na swoje barki nie tylko na planie filmowym, ale też poza nim, w strukturach Stowarzyszenia Filmowców Polskich, w Szkole Wajdy, czy wspierając ruch „Solidarność”.
Porażki przypisywał sobie, sukces – ekipie. „Jak film jest udany, to jest to nasz film. (…) Ale bywają filmy, które się nie udadzą i wtedy to jest mój film” – mówił. Nieustannie szukał czegoś, co jest żywe i świeże. Dlatego jego twórczość cechuje eklektyzm tematyczny, stylistyczny. Do końca zachował energię i twórczy głód. Miał plany na kolejne filmy. – On się bał, że jak się zatrzyma, to umrze – mówiła Holland.
Dziś, w dobie wszechobecnej komercji, która opanowała również rynek filmowy, wśród części widzów rośnie zapotrzebowanie na kino autorskie i bezkompromisowe, wymykające się schematom, refleksyjne, prowokujące do stawiania trudnych pytań, w którym warstwa merytoryczna jest równie ważna jak wizualna. Filmy Wajdy spełniają te warunki, dlatego wciąż ma on swoich odbiorców. Także wśród młodego pokolenia, które poznaje go w zupełnie innych realiach, bez bagażu doświadczeń i historycznych odniesień. Wpływ Wajdy widoczny jest też u współczesnych twórców, którzy coraz chętniej podejmują z nim dialog. Tanie happy endy czy historie będące czystą rozrywką to dla wielu widzów za mało. Dlatego filmy Wajdy nie odejdą w zapomnienie.
