Sztuczna inteligencja coraz śmielej wchodzi do działów personalnych. Pomaga przygotowywać ogłoszenia o pracę, analizować CV, odpowiadać na pytania pracowników i automatyzować administrację. Jednak między firmami, które już wykorzystują zaawansowane narzędzia, a tymi, które wciąż opierają się na papierowych dokumentach i arkuszach Excela, jest ogromna różnica.
Podczas debaty „AI w HR. Rewolucja, która już się wydarzyła?” na konferencji „Rzeczpospolita” HR Insights eksperci zastanawiali się, jak wykorzystać możliwości nowych technologii, nie tracąc kontroli nad danymi i decyzjami dotyczącymi pracowników.
Najpierw porządek
Anna Barbachowska, dyrektor HR w ADP Polska, przekonywała, że ostrożność przedsiębiorstw wobec AI nie musi oznaczać niechęci do nowych technologii.
– Ja nazwałabym to bardziej zdrowym rozsądkiem – mówiła, odnosząc się do wyników jakościowego badania ADP przeprowadzonego wśród przedstawicieli ośmiu firm.
Jej zdaniem przed wdrożeniem AI trzeba zadbać o bezpieczeństwo danych, uporządkowanie procesów i kompetencje pracowników. Działy HR mają bowiem dostęp nie tylko do danych osobowych, ale również informacji o zdrowiu czy sytuacji rodzinnej zatrudnionych.
– W mniejszych firmach, które mają nadal chaos procesów, jakiś bałagan albo te procesy są niedopracowane, mamy luki, nałożyć na to rozwiązanie AI to po prostu nie pójdzie – podkreślała.
ADP stopniowo udostępnia pracownikom nowe narzędzia. Jednym z nich jest asystent AI pomagający m.in. podsumowywać spotkania, przygotowywać korespondencję i analizy. Drugim – platforma coachingowa, na której menedżerowie i pracownicy mogą ćwiczyć trudne rozmowy czy przygotowywać się do dyskusji o rozwoju zawodowym.
Barbachowska liczy przede wszystkim na odzyskanie czasu poświęcanego dziś na administrację. Wskazywała na możliwość automatyzacji obsługi benefitów, analizowania list płac czy wykrywania nietypowych składników wynagrodzenia.
Pracownicy korzystają z AI, a firma nie wie
Jednym z zagrożeń jest tzw. shadow AI, czyli korzystanie przez pracowników z narzędzi niezatwierdzonych przez pracodawcę.
Wojciech Wąsik, Chief Digital & Information Security Officer w Transition Technologies PSC, wskazywał, że rozwiązaniem nie są same zakazy. Firmy muszą edukować pracowników i zapewnić im bezpieczne narzędzia.
– Po pierwsze jest edukacja pracowników. Oni muszą wiedzieć, z czym się wiąże wykorzystanie takich ogólnodostępnych narzędzi, jak one działają, gdzie te dane trafiają, jakie jest ryzyko – mówił.
Drugim warunkiem jest wprowadzenie jasnych zasad korzystania z AI.
Wąsik zwracał również uwagę na nowe zagrożenia związane z łączeniem danych pochodzących z różnych systemów. Narzędzie AI, które otrzymuje szeroki dostęp do firmowych zasobów, może otworzyć drogę do informacji wcześniej chronionych oddzielnie.
RODO wciąż ważne
Monika Krasińska, dyrektor Departamentu Prawa i Nowych Technologii Urzędu Ochrony Danych Osobowych, podkreślała, że rozwój AI nie oznacza konieczności budowania zasad ochrony danych od początku. Fundament już istnieje.
– Jak nigdy wcześniej, tak dziś RODO zachowuje swoją aktualność. Jest aktem fundamentalnym – mówiła.
Jej zdaniem przedsiębiorstwa powinny najpierw ustalić, jakie dane posiadają, kto ma do nich dostęp, czy są przetwarzane legalnie i jak zostały zabezpieczone. Dopiero potem mogą rozważać wykorzystanie ich przez sztuczną inteligencję.
Przestrzegała przed sytuacją, w której do trenowania algorytmów trafiają dane z zakończonych rekrutacji, nieaktualne informacje lub materiały pozyskane bez odpowiedniej podstawy prawnej.
UODO może już dziś kontrolować procesy przetwarzania danych z wykorzystaniem AI. Krasińska zachęcała również pracodawców do zatrudniania inspektorów ochrony danych i traktowania ich jako partnerów przy wdrażaniu technologii.
– Maszyna nigdy nie zastąpi relacji międzyludzkich – zaznaczyła.
AI pod nadzorem
Na ryzyka prawne związane z AI w rekrutacji zwracała uwagę Anna Hałas-Krawczyk, partner i radca prawny w Greenberg Traurig. Przypomniała, że systemy wykorzystywane do oceny kandydatów i pracowników należą do kategorii wysokiego ryzyka w rozumieniu unijnego AI Act.
Przedsiębiorstwa powinny już teraz przejrzeć umowy z dostawcami, sprawdzić wykorzystywane dane oraz ustalić, kto odpowiada za nadzór nad algorytmami.
Szczególnie istotne jest ryzyko dyskryminacji. System uczący się na historycznych danych może powielać wcześniejsze uprzedzenia, np. preferować kandydatów określonej płci.
– Ta ostateczna decyzja musi być zatwierdzana przez człowieka. I to nie może być pozorna decyzja – podkreślała prawniczka.
Przywołała również przykład algorytmów, które na podstawie zainteresowania użytkowników kierowały ogłoszenia o określonych zawodach głównie do kobiet albo mężczyzn. Ostrzegała też przed systemami analizującymi prywatne profile kandydatów w mediach społecznościowych oraz narzędziami rozpoznającymi emocje podczas rozmów kwalifikacyjnych.
– Na początku dobrze zrobić przegląd tego, co się ma w firmie, taką inwentaryzację, z jakich procesów korzysta się formalnie, ale też nieformalnie – radziła.
Technologia nie naprawi źle działającej organizacji
Artur Miernik, doradca ds. transformacji biznesowej i zarządzania zmianą, wskazywał na błędy popełniane przez firmy podczas wdrażania AI. Pierwszym jest kupowanie technologii bez określenia problemu biznesowego, który ma rozwiązać.
– Kupujemy technologię, a potem zastanawiamy się, do czego nam się przyda. To nie jest ta droga – przekonywał.
Kolejne błędy to przekonanie, że pracownicy sami dostosują się do zmian, automatyzowanie nieuporządkowanych procesów oraz próby wdrażania rozwiązań jednocześnie w całej organizacji.
Zdaniem Miernika lepiej zaczynać od niewielkich projektów, sprawdzać ich efekty i stopniowo rozszerzać zastosowanie AI. Kluczowe jest przygotowanie menedżerów do zarządzania zmianą, błędami i decyzjami wspieranymi przez algorytmy.
Przywołując dane dotyczące zwrotu z inwestycji w AI, wskazywał, że pozytywne rezultaty osiąga jedynie około 10 proc. organizacji. Firmy odnoszące sukces większą wagę przykładają do ludzi i ich kompetencji niż do samej technologii.
AI zabierze pracę
W końcowej części debaty uczestnicy zastanawiali się, jak sztuczna inteligencja wpłynie na zatrudnienie.
Anna Barbachowska podkreślała, że większość zawodów składa się z wielu różnych czynności. Część z nich zostanie zautomatyzowana, ale nie musi to oznaczać likwidacji całych stanowisk. Coraz większego znaczenia nabiorą kompetencje miękkie.
Anna Hałas-Krawczyk zwracała uwagę na trudniejszą sytuację osób rozpoczynających karierę w zawodach, w których AI może przejmować podstawowe zadania. Wojciech Wąsik wskazywał natomiast, że nowe miejsca pracy będą wymagały innych kompetencji, co może utrudniać przekwalifikowanie osobom tracącym dotychczasowe zajęcia.
Opinia Partnera ADP Polska
Marcin Mika dyrektor serwisu w ADP Polska
Wykorzystanie sztucznej inteligencji w HR otwiera przed firmami duże możliwości, ale jednocześnie stawia przed nimi nowe wyzwania. Jednym z najważniejszych jest bezpieczeństwo i jakość danych. W obszarze HR mamy do czynienia z dużymi zbiorami informacji dotyczących pracowników, w tym danych osobowych i wrażliwych informacji związanych z ich zatrudnieniem. Wdrażanie rozwiązań AI musi być poprzedzone odpowiednim przygotowaniem organizacji: uporządkowaniem danych, zapewnieniem ich aktualności, wdrożeniem mechanizmów kontroli i ochrony informacji oraz ustaleniem zasad i poziomu dostępu do danych.
Z wielu badań wynika, że w Polsce problem Shadow AI, czyli używanie przez pracowników nieautoryzowanych narzędzi, jest powszechny. Procedury firmowe dotyczące uporządkowania pracy z AI powinny dążyć do eliminowania tego zjawiska. Pierwszy krok to kategoryzacja danych w organizacji. Dane dzielimy na kilka kategorii: te, które pracownik może przetwarzać w dowolnym narzędziu; dane dostępne tylko w autoryzowanych systemach oraz lista danych z bezwzględnym zakazem opuszczania infrastruktury firmy, jak kody źródłowe, finanse, czy dane objęte ochroną RODO, a tych w dziale HR nie brakuje. Po drugie, wprowadzenie listy dozwolonych narzędzi. Praca na nieautoryzowanych aplikacjach wynika często z tego, że pracownik nie posiada „oficjalnych” narzędzi. Przykładowo, w ADP pracownicy otrzymali dostęp do popularnego LLM w wersji komercyjnej, właśnie po to, by mogli się tego narzędzia uczyć i wykorzystywać w codziennych zadaniach.
Innym ważnym obszarem wyzwań dla HR jest rozwój nowych kompetencji wśród pracowników. Jeśli chodzi o pracę z AI - niezbędne są zarówno umiejętności technologiczne, jak i zdolność krytycznej oceny otrzymywanych wyników, interpretowania danych oraz rozumienia ograniczeń algorytmów. Dając pracownikom nowe narzędzie, organizacja powinna zadbać również o to, by pracownicy posługiwali się nim właściwie. W dziale HR pożądana jest umiejętność formułowania właściwych zapytań i wykorzystywania generowanych informacji w codziennej pracy. Równie ważne jest budowanie świadomości dotyczącej ryzyk, w tym ochrony danych i odpowiedzialności za decyzje podejmowane przy wsparciu technologii. Skoro więc firmy organizują cykliczne szkolenia BHP, odnawiane co jakiś czas kursy dotyczące np. polityki antykorupcyjnej czy pracy z poufnymi danymi – kolejnym krokiem powinny być cykliczne szkolenia z pracy z AI, kładące nacisk na aktualizację wiedzy z tej szybko zmieniającej się dziedziny, umiejętność weryfikacji uzyskiwanych wyników, a także oceny, czy nasze narzędzie wciąż spełnia wymogi w kontekście przepisów dotyczących AI.
Kolejną kwestią jest ewolucja samej funkcji HR. Coraz to nowym profesjom towarzyszy dziś pytanie, czy AI nie zabierze im pracy. Z przeprowadzonego niedawno badania jakościowego Openfield na zlecenie ADP wśród menedżerów HR w średnich firmach wynika raczej coś odwrotnego: przekonanie, że sztuczna inteligencja nie spełni należycie swojej roli i nie powinna przejmować zadań w HR najistotniejszych, czyli kontaktu z innymi ludźmi. Menedżerowie ci jednak wskazywali, że automatyzacja powtarzalnych zadań administracyjnych i usprawnienie dostępu do informacji to jak najbardziej pożądany kierunek. To przekonanie zgodne również z moją intuicją: dzięki nowym narzędziom stopniowo przesuwamy ciężar pracy specjalistów z obsługi procesów na działania o większej wartości biznesowej. W przypadku HR, rola ta przekształca się w kierunku wsparcia decyzji o znaczeniu biznesowym, analizy potrzeby organizacji, identyfikacji wyzwań związane z zatrudnieniem. AI już zmienia rolę HR – do tego jednak w organizacji potrzebni są ludzie, którzy potrafią wykorzystywać sztuczną inteligencję jako narzędzie pracy.