Twórców komedii Tadeusz Chmielewski porównuje do cyrkowców. – My, jak cyrkowcy, musimy bronić się sami – tłumaczy. – Nie pomaga nam tzw. ambitny temat. Balansujemy na linie pod kopułą. Robiąc salto w powietrzu, mamy nadzieję, że widzowie uchwycą nasz dowcip. Jeśli nie, to spadamy, a w dole nie ma rozpiętej siatki ochronnej. Trudno liczyć na wyciągniętą rękę. Zwłaszcza że Polacy lubią się śmiać, ale niekoniecznie z siebie.

Dzisiaj komedie święcą na ekranach triumfy. Stają się kasowymi przebojami, a ich twórcy chodzą w glorii tych, którzy potrafią nawiązać kontakt z publicznością. Jednak przez wiele lat ludzie próbujący widzów rozśmieszyć czuli się w naszej kinematografii jak artyści drugiego gatunku.

– W PRL komedii nie szanowano – mówi autor filmów „Ewa chce spać", „Gdzie jest generał?", „Jak rozpętałem II wojnę światową". – Najlepszym dowodem jest los Staszka Barei. Dzisiaj z jego filmów dowiadujemy się więcej o Polsce niż z niejednego dramatu. A przecież zawsze był źle traktowany przez krytyków i, co jeszcze bardziej przykre, przez kolegów. Ukuto nawet takie pogardliwe określenie „bareizm".

A widzowie? Tadeusz Chmielewski mówi, że jedno z najzabawniejszych wspomnień wyniósł z kina, gdzie wyświetlano „Nie lubię poniedziałku". Siedział niedaleko młodego mężczyzny, który pokładał się ze śmiechu, cały czas mrucząc coś pod nosem: „O Jezu, jakie głupoty! Chryste, co za idiotyzmy!". Tak, jakby sam przed sobą się usprawiedliwiał, że się dobrze bawi.

Tymczasem komedia jest gatunkiem filmowym, który wymaga precyzji, taktu i wyczucia smaku. – Scenariusz trzeba przerabiać wiele razy – mówi. – Zawsze powtarzałem swoim studentom, że niełatwo jest opowiedzieć dowcip. Załóżmy najbardziej prymitywną sytuację. Jeden facet kopie drugiego w tyłek. W pewnej konwencji zabawne, lecz gruboskórne. Ale jeśli kopiący jest mały, a kopany jest wielkoludem, wszystko wygląda inaczej. A jeszcze załóżmy, że kopiący to sierżant, a kopany generał, i scena nabiera nowych znaczeń.

Pokolenie wojny

Urodził się 7 czerwca 1927 roku w Tomaszowie Mazowieckim. Jego ojciec był policjantem, matka pracowała w przędzalni wytwórni dywanów, potem w mieszczącej się pod miastem fabryce sklejki.

– Pochodziłem ze skromnej rodziny – mówi. – Wyrosłem w jednoizbowych mieszkaniach, aż wreszcie ojciec za niewielkie pieniądze kupił domek, pozostawiony przez wyjeżdżających do Rzeszy Niemców. Wprowadziliśmy się do niego w czerwcu 1939 roku. Szczęście się do nas uśmiechnęło.

Uśmiechało się tylko przez dwa miesiące. 1 września 12-letni Tadeusz szykował się do pójścia do siódmej klasy. Opowiadając zaś dziś o wojennych losach, co chwilę wzdycha: „To materiał na osobny scenariusz".

Najpierw była tułaczka na Wschód. Pięć dni po rozpoczęciu wojny ojciec, razem z całym posterunkiem, dostał nakaz ewakuacji. W chłopięcej pamięci została droga pod rumuńską granicę i desperacki powrót do domu, przez Brześć, który po 17 września został zaanektowany przez Związek Radziecki i przekazany Białorusi. Brześć to było piekło: tysiące polskich oficerów i żołnierzy wziętych przez Rosjan do niewoli, dziesiątki tysięcy ludzi koczujących, gdzie się dało, próbujących się przedostać do Polski.

Chmielewscy przeszli przez granicę w grudniowym mrozie, w śniegu po kolana, wśród rac, wystrzałów, płaczu kobiet i dzieci. A gdy dotarli do Tomaszowa, w ich domu zainstalował się dawny niemiecki właściciel, już w mundurze. Potem 14-letni Tadeusz dostał nakaz pracy, więc następne wspomnienia zachowane w pamięci to zakład ślusarski, kolega, który wciągnął go do konspiracji. Dwaj Rosjanie, którzy okazali się agentami Abwehry, i seria wpadek: oddział, z którego prawie nikt nie ocalał.

Rok 1945 niesie następne traumatyczne wspomnienia. Przede wszystkim wejście wojsk radzieckich i pijany Rosjanin, który załomotał w drzwi, pytając o wódkę.

– Nigdy sobie nie wybaczę, że wtedy ojca zawołałem. Ruski wódkę wypił i okazał się z kontrwywiadu. Ojca aresztowali. UB od pierwszego dnia czyściło „wrogie elementy" – wspomina.

Sam uciekł na Kielecczyznę, do wsi Miedzierza. Potem do Szczecina. Kilka tygodni przed przyznaniem go Polsce. Tam, w Urzędzie Repatriacyjnym, od razu zaoferowano mu robotę. W legitymacji wpisano: referent gospodarczy. Naprawdę pracował jako ślusarz, otwierał dziesiątki drzwi, szaf, sejfów, nawet kas pancernych w poniemieckich urzędach. A po godzinie 16, jak całe pokolenie, nadrabiał stracony w wojennej zawierusze czas. Zapisał się do Ligi Morskiej i do szkoły szybowcowej, a poza tym się uczył. Zrobił trzy lata w gimnazjum dla dorosłych, potem liceum. I zdał maturę.

– Skąd wzięła się szkoła filmowa? – pytam.

– Zawsze lubiłem pisać – odpowiada. – Marzyłem o dziennikarstwie, ale bałem się upolitycznienia tego zawodu, dlatego postanowiłem wymyślać historie dla filmowców. W Szczecinie znalazłem kiedyś poniemiecką księgę pamiątkową. Olbrzymią, ozdobną, z kartkami zapisanymi tylko po jednej stronie. Na wolnych stronach naskrobałem scenariusz o partyzantach, który posłałem do szkoły filmowej. Wyobrażam sobie, jaką ta kolubrynowata przesyłka musiała wzbudzić sensację. Ale przeczytał to wspaniały człowiek – Antoni Bohdziewicz. I zrobił ze mnie filmowca.

Chmielewski zdał egzamin. Nie było wtedy wydziału scenariopisarstwa, za namową Bohdziewicza został na reżyserii. Był drugim rocznikiem studentów, którzy trafili do Łodzi: – Mieszkaliśmy w internacie, jedliśmy w szkolnej stołówce, praliśmy w szkolnej pralni. Mogliśmy tygodniami nie wychodzić na miasto. Istniał dla nas tylko film, film, film...

Ten czas był dla chłopca z Tomaszowa Mazowieckiego trudny: – Nie pochodziłem z inteligenckiej rodziny, nie miałem za sobą dobrej szkoły. Brakowało mi obycia. Moi elokwentni i swobodni koledzy onieśmielali mnie.

Kino z uśmiechem

Pracował dwa razy ciężej niż inni, żeby nadrobić dystans. Któregoś dnia przeczytał „Cenę barykady" Jerzego Lutowskiego. Kilka nowelek o Powstaniu Warszawskim. Do autora zgłosili się z nim dwaj inni studenci: Janusz Morgenstern i Kazimierz Kutz. Chcieli razem nakręcić nowelowy film, napisali z Lutowskim scenariusz. On miał zrobić opowieść o chłopcu, który w powstaniu chciał się przedrzeć przez miasto do matki. Niósł jej bochenek chleba, bo bał się, że głoduje.

– Opowiadanie Lutowskiego wzrusza do dzisiaj – wzdycha reżyser. – Ale były lata 50. Decydenci stwierdzili, że scenariusz nie niesie oceny powstania i nic nie mówi o „zdradzie Bora-Komorowskiego".

Od ostatniego roku studiów Chmielewski pracował jako asystent. – Teraz młodzi nie chcą bawić się w asystowanie innym – mówi. – A to fantastyczna szkoła pomagająca odnaleźć się w dużej grupie twórczej.

Po trzech latach terminowania Tadeusz Chmielewski zadebiutował jako samodzielny reżyser. – Chciałem znaleźć temat, który nie zahaczał o politykę, żeby mi się nie wtrącała partia – opowiada. – Nie było to proste, w tamtym czasie polityczne było wszystko. Któregoś dnia czytam w gazecie historyjkę, że przyjechał chłopak do Łodzi i nie miał gdzie spać. Milicjanci zaczęli się nim opiekować. Napisałem scenariusz, ale jego bohaterką była dziewczyna.

Tak powstała „Ewa chce spać", która uchodzi za jedną z najzabawniejszych polskich komedii wszech czasów. Zachwycili się nią widzowie i krytycy, Chmielewski dostał nagrody na festiwalach w San Sebastian i Mar del Plata, ale droga do sukcesu nie była łatwa.

Akcja filmu toczyła się w nocy. Dzisiaj efekt ciemności osiąga się za pomocą odpowiedniego oświetlenia i sztuczek komputerowych. Wtedy, we Wrocławiu, naprawdę pracowali nocami.

– Po dwóch tygodniach materiały obejrzał mój szef Jerzy Zarzycki – wspomina. – Wezwał mnie do Łodzi, gdzie odbył się nade mną sąd. „Materiały są skandaliczne – oznajmił Zarzycki. – Najlepiej, żeby pan zachorował. Przerwiemy zdjęcia, pan wyjdzie z tego z honorem, a my nie będziemy tracić pieniędzy". Wracałem samochodem. Zatrzymaliśmy się gdzieś w lesie, z pół godziny sobie popłakałem i... zaciąłem się. Z Wrocławia zatelefonowałem do Łodzi: „Nie przerwę zdjęć. Jak chcecie, możecie to zrobić sami". Kręciłem dalej i skończyłem film. Po kolaudacji wszyscy podlecieli do Zarzyckiego, żeby mu gratulować. I trzeba przyznać, że zachował się lojalnie: „Panowie, to nie ja. Tu jest reżyser".

„Ewa chce spać" to historia naiwnej dziewczyny, która w przeddzień inauguracji roku szkolnego nie zostaje wpuszczona do internatu, szuka więc schronienia na jedną noc. Chmielewski połączył groteskę z zabawnymi społecznymi obserwacjami. Rewelacją stała się młoda odtwórczyni głównej roli Barbara Kwiatkowska.

W latach 60. Tadeusz Chmielewski zaczął uchodzić za specjalistę od komedii. W „Walecie pikowym" nieszczęśliwe zakochany facet, który wycofał się z życia i zaszył w latarni morskiej, zamieniał się w detektywa. Wszystko utrzymane było w stylu parodii filmów Macka Sennetta. I nie wyszło. Jedni oczekiwali więcej, inni przyjęli pryncypialne, partyjne pozycje, nie godząc się na takie „nieideologiczne" zabawy. Ale wojenny „Gdzie jest generał?" odniósł sukces. Reżyser kpił ze stereotypów, śmiejąc się z fajtłapowatego polskiego wojaka i herodowatej Rosjanki.

Chmielewski wspomina, jak w czasie premiery siedział obok ówczesnego szefa kinematografii Tadeusza Zaorskiego: – Nagle poczułem, że wciska mi w rękę jakiś papier. To była strona tytułowa scenariusza z opiniami kolegów. 12 osób nie chciało skierować filmu do realizacji. Pod spodem był podpis „Zatwierdzam, Zaorski". „Generała" zawdzięczałem więc tylko jemu.

Potem były „Pieczone gołąbki" o młodym poecie, który swoimi piosenkami ma przełamać marazm panujący wśród pracowników stacji pomp. Film określono jako „realistyczną komedię surrealistyczną". Skąd wziął się realizm – wiadomo. A surrealizm? Wpisany był w socjalistyczne układy.

Kultowe komedie

W 1970 roku odbyła się premiera komedii Chmielewskiego „Jak rozpętałem II wojnę światową". Scenariusz oparł on na książce „Przygody kanoniera Dolasa" Kazimierza Sławińskiego, ale wziął z niej niewiele: Legię Cudzoziemską, kilka zabawnych scen. Resztę wymyślił: przede wszystkim pierwszą sekwencję, w której prosty szeregowiec jest przekonany, że niefortunnym strzałem wywołał II wojnę światową. Od tej pory cały czas się boi, że jego sekret się wyda, ale też ma poczucie winy i próbuje swój grzech odpokutować.

– Gdy minister się dowiedział o tym projekcie, spytał, gdzie będę kręcił. „Może w ZSRR" – mówię. „Świetnie" – ucieszył się. – Podpisaliśmy z Rosjanami dwustronną umowę. Oni nie mają u siebie Europy, więc chętnie przyjeżdżają do nas na zdjęcia. A my nie jeździmy do nich. Są nam winni masę pieniędzy". Pracowaliśmy w Jałcie, Soczi, Suchumi, Baku. Łatwo nie było, Rosjanom płacili dniówki, więc robili wszystko, żeby przedłużyć okres zdjęciowy, a nam zależało na tempie.

„Jak rozpętałem II wojnę światową" zostało nakręcone na czarno-białej taśmie. – Na ekranie partyzanci umierali, brocząc czerwoną krwią, ale usłyszałem: „Kolor dla takiej błahej komedii?". I tak nasz film stracił jakiekolwiek szanse eksportowe – żali się reżyser.

Projekt zaplanowany na dwa odcinki rozrósł się na planie i Chmielewski postanowił przygotować trzy jego części. – Władze kinematografii powinny być zadowolone – mówi. – Za te same pieniądze miały trzy filmy, nie dwa. Ale paradoksalnie, ukarano mnie. Nie dostałem honorarium za trzecią część, obcięto wszystkie premie. Za to potem pytano mnie, dlaczego nie zrobiłem czwartej części? A ja nie chciałem, żeby Dolas walczył u boku Ruskich.