Dla Polaka deszcz w górach oznacza zmarnowany dzień urlopu. Dla rodziny z Zatoki Perskiej to coś, na co czeka się cały rok. – Wysyłam znajomym z Zatoki zdjęcia, a nawet filmy z deszczu i burzy u nas. Oni to naprawdę oglądają – mówi prof. Katarzyna Górak-Sosnowska, kierowniczka Zakładu Bliskiego Wschodu i Azji Środkowej w Szkole Głównej Handlowej. Przypomina, że w emirackiej Szardży jedną z atrakcji jest Rain Room, czyli sala ze sztucznym deszczem. W części państw regionu odprawia się modlitwy o deszcz, a modlitwa w czasie opadów uchodzi za szczególnie skuteczną.
To jeden z powodów, dla których od kilku lat napisy po arabsku na Krupówkach nikogo nie dziwią. Według Tatrzańskiej Izby Gospodarczej goście z Zatoki stanowią ok. 8 proc. turystów w wakacje i ok. 3 proc. w skali roku. To niewiele, ale ta grupa jest bardzo widoczna.
Łazienka, perfumy i stół pełen jedzenia
Prof. Górak-Sosnowska prowadziła badania terenowe w Zakopanem. Rozmawiała z właścicielami domków, hotelarzami, restauratorami, kierowcami i dostawcą mięsa halal, a także z biurami podróży z Zatoki, które wysyłają turystów do Polski. Gospodarze narzekają zwykle na trzy rzeczy.
Pierwsza to zalane łazienki. W Zatoce w podłodze łazienki jest odpływ, a w polskich łazienkach go nie ma. Druga to intensywne arabskie perfumy i kadzidła. Trzecia to inny sposób jedzenia. – Pamiętam czasy, kiedy w restauracji zamawiało się jedno danie i zjadało do końca, bo nie wypadało zostawić – mówi badaczka. W styczniu, jeszcze przed wojną, była w Kuwejcie na kolacji z koleżanką i jej dwiema siostrzenicami. Na stół wjechało ok. dziesięciu przystawek i drugie tyle dań głównych. – Moja polska dusza krzyczała: Jezu, co za marnotrawstwo – wspomina. Nietknięte jedzenie trafia jednak zwykle do potrzebujących, więc nie są to resztki w naszym rozumieniu.
Poza tym, jak podkreśla, to turyści idealni. – Przyjeżdżają dużą grupą, całą rodziną, i wydają pieniądze. Nie piją alkoholu, nie szukają wieczorem guza, nie urządzają awantur. A jak dostaną mandat, to płacą – wylicza.
Islamofobia platoniczna
Jak to się ma do niechęci do muzułmanów, którą deklaruje duża część Polaków? Gościni Mateusza Grzeszczuka kilkanaście lat temu ukuła pojęcie „islamofobii platonicznej”, czyli niechęci do muzułmanów w kraju, w którym prawie nikt żadnego muzułmanina nie zna. – „Nie lubię muzułmanów”. „A widziałaś kiedyś jakiegoś?”. „Nie, ale wiem, jacy są, widziałam w telewizji, wystarczy pojechać do Paryża” – tak streszcza ten mechanizm.
Według badaczki jedno nie wyklucza drugiego. Zjawisko w Zakopanem nazywa po angielsku market-mediated normalization, czyli normalizacją przez rynek. Gospodarze sami wyraźnie oddzielają turystę od imigranta. – Turysta jest tu tymczasowo, zostawia pieniądze, to porządny gość. O tamtych „wiadomo”, że mają niecne zamiary – relacjonuje. Czy to po prostu kwestia klasy? – W dużej mierze tak. Biznes to biznes. Do Zakopanego przyjeżdżały już różne grupy, kiedyś np. Rosjanie, a miasto żyje z turystyki i dostosowuje się do klientów – odpowiada.
Ten obraz ma jednak rysy. Badaczka dla „Rzeczpospolitej” przytacza relację znajomej z Zatoki, z którą spotkała się w Budapeszcie. Kobieta ubiera się po europejsku i sama jeździ tramwajem, a mimo to w pięciogwiazdkowym hotelu sadzano ją przy drzwiach, dopóki nie przyszła z białą koleżanką. Inna znajoma usłyszała w polskiej restauracji, że nie może wejść, bo podaje się tam wieprzowinę. – Takie drobiazgi kładą się cieniem na ten sielankowy obraz normalizacji. Piękne góry nie wystarczą, jeśli ktoś wyjedzie z przekonaniem, że w sklepie albo w Uberze coś poszło nie tak – mówi.
Czytaj więcej
Iran zaatakował bazy amerykańskie w Kuwejcie, mimo wcześniejszych ostrzeżeń prezydenta Stanów Zjednoczonych Donalda Trumpa, że USA są gotowe „w każ...
Dlaczego akurat Zakopane?
Według prof. Górak-Sosnowskiej decydują media społecznościowe i polecenia z ust do ust, zwłaszcza w małych krajach. Kuwejt ma nieco ponad milion obywateli. – Ktoś wraca z wakacji w Polsce, znajomy pyta: „Dużo tam naszych?”. „Jeszcze nie”. „To jadę”. W Londynie spotkałby połowę znajomych – tłumaczy. Pomagają też sezonowe bezpośrednie loty z Kuwejtu do Krakowa, które dla mieszkańców Zatoki są wyjątkowo tanie. Na Instagramie powstała już arabskojęzyczna lista miejsc „do zaliczenia”, od Gubałówki po konkretne restauracje.
To nie pierwsza taka moda. Na przełomie lat 80. i 90. Kuwejtczycy masowo przyjeżdżali do Trójmiasta. Z tamtych wakacji wzięło się wiele trwałych polsko-kuwejckich małżeństw, zawartych często po miłości od pierwszego wejrzenia w sopockiej kawiarni. Jedna z rozmówczyń badaczki opowiadała, jak po przylocie z Polski z pustymi półkami stanęła w kuwejckim sklepie przed pięciometrowym regałem z samymi żółtymi serami. Te kobiety nauczyły się arabskiego, a ich dzieci mówią w obu językach. Po powrocie do Polski wciąż muszą jednak walczyć ze stereotypami. – Życzliwy sąsiad do dziś zapyta: czemu twój ojciec jeździ starym samochodem, nie mogłaś mu z tej ropy kupić złotego mercedesa? – mówi prof. Górak-Sosnowska.
Zakopane się nie zmieniło, tylko dostosowało
Badaczka razem ze współpracowniczką przeanalizowała też nagłówki o „arabskim lecie w Tatrach”. Widać w nich, że egzotyzacja słabnie. Coraz rzadziej pojawiają się historie w rodzaju: „Arab kupił barana, zarżnął go na naszych oczach, a ja zadzwoniłam na policję”. Mieszkańcy Zakopanego mówili jej zresztą, że media szukają sensacji, a w praktyce wszystko toczy się normalnie.
Część gospodarzy montuje w łazienkach bidety, bo wie, że goście o nie zapytają. Restauracje przyklejają naklejki „halal”, choć nie zawsze wiadomo, co się za nimi kryje. Goście, którzy przestrzegają diety bardziej rygorystycznie, wybierają kuchnię libańską, marokańską, uzbecką albo wegetariańską pizzę. – Wciąż brakuje polskiej kuchni z mięsem, ale w wersji halal – zauważa Profesor „w Rzecz o geopolityce”. Zdarza się też, że gospodarze przesadzają. Mąż jednej z jej znajomych, z polsko-zatokowego małżeństwa, z zażenowaniem pokazywał nagranie, na którym Polacy pod Zakopanem tańczą do saudyjskiej muzyki. – W Zakopanem chciałby zobaczyć coś polskiego – mówi.
Czy ten kontakt zmieni stosunek Polaków do islamu? To zależy od jego głębokości. Badaczka podaje przykład właścicielki luksusowych domków, która jeszcze przed przyjazdem gości wypytuje ich o potrzeby, a jej dzieci bawią się z dziećmi turystów. – Z takich relacji rodzą się więzi. Z powierzchownych raczej nie. Czego Polak dowie się o Egipcie w Hurghadzie? – pyta.
Czytaj więcej
Jeden z największych eksporterów ropy naftowej wznowił dostawy przez Cieśninę Ormuz. Kuwejcki eksport wrócił już do poziomu niemal dwóch trzecich d...
Polska, której nie widać
Na Bliskim Wschodzie bardziej niż Polska znani są Polacy. – Kojarzą się z wysoką kulturą pracy. Jeśli coś obiecają, to dowiozą. Mają kwalifikacje i wiśniowy paszport, który poza Unią otwiera wiele drzwi – mówi prof. Górak-Sosnowska. Zarzuca się nam co najwyżej zbytnią bezpośredniość, czasem wręcz agresję, bo w kulturze, w której liczy się honor, krytyka wprost może urazić. Kto jednak przychodzi do pracy po świetnym polskim poprzedniku, dostaje kredyt zaufania na starcie.
Samo państwo jest w regionie słabo widoczne. Badaczka chwali ambasadora w Arabii Saudyjskiej Roberta Rostka i bezpośrednie połączenie lotnicze, ale zauważa, że inne placówki działają mniej aktywnie. Znajoma z Kuwejtu pytała ją, dlaczego w sklepach są jabłka z Gruzji, a nie z Polski i dlaczego reklamuje się Turcję, a nie Kraków z Zakopanem. – Niemieckie biuro promocji handlu i inwestycji ma kilkudziesięciu pracowników. U nas do niedawna była chyba jedna osoba i biuro zamykano, kiedy szła na zwolnienie – mówi.
Ekspat, nie migrant
W Londynie Polak jest migrantem zarobkowym, a w Rijadzie ekspatem. – To migrant z przywilejami: ma lepszy paszport, nie musi wysyłać pieniędzy rodzinie, przyjeżdża na kontrakt, żeby zarobić, rozwinąć się i dobrze spędzić czas – tłumaczy prof. Górak-Sosnowska. W Arabii Saudyjskiej Polacy pracują głównie przy megaprojektach i programach rządowych. W Emiratach coraz częściej zakładają małe firmy, są wśród nich też fryzjerzy i influencerzy. W Kuwejcie dużą grupę stanowią żony Kuwejtczyków. Wielu żyje w „bańkach ekspackich”: na zamkniętych osiedlach ze szkołą, kortem i trzema basenami.
Zatoka daje możliwości, jakich nie da ani Polska, ani Zachód. Badaczka opowiada o Polaku, którego członek saudyjskiej rodziny królewskiej zauważył w Chorwacji, gdy ten w czasie sztormu sprawnie manewrował małą łodzią. Zaprosił go na śniadanie i zaproponował pracę na swoim jachcie. Są też jednak 12- i 16-godzinne dni pracy, a złudzenia szybko pryskają. – Ktoś pyta w internetowej grupie, ile zarobi jako taksówkarz w Dubaju. Może tysiąc złotych, bo będzie konkurował z Hindusami, Filipińczykami i Kenijczykami. Polacy takich prac tam nie wykonują – mówi.
Czytaj więcej
Dowódcy sił Izraela, USA, Egiptu, Arabii Saudyjskiej, Kataru, Bahrajnu, Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Kuwejtu i Jordanii uczestniczyli w niejaw...
Wojna, która podzieliła
Wojna z Iranem zachwiała wizerunkiem Zatoki jako najbezpieczniejszego miejsca na świecie, który budowali również polscy influencerzy w Dubaju. MSZ wciąż utrzymuje najwyższy, czwarty stopień ostrzeżenia dla Kuwejtu i Bahrajnu. – Mama mojej koleżanki przynosi jej do domu 15 litrów wody dziennie, na wszelki wypadek – opowiada badaczka. Przyznaje przy tym, że trudno o bezpieczniejsze miejsce na co dzień. Jeszcze w styczniu zostawiła w kuwejckim parku plecak z laptopem i portfelem na otwartej półce przy kawiarni i poszła na długi spacer. Nikt go nie ruszył.
Konflikt otworzył też nowe pole badań. Prof. Górak-Sosnowska razem z badaczkami z Uniwersytetu Kuwejckiego i SWPS zbiera dane o tym, jak obywatele i ekspaci psychicznie adaptują się do życia w niepewności. Już widać nierówności: ofiarami ataków padali najczęściej najsłabsi, np. ludzie zbierający szczątki dronów. Grupy uprzywilejowane były lepiej chronione.
Wojna obnażyła też podziały w świecie arabskim. – Wielu mieszkańców innych krajów arabskich przyjęło z satysfakcją, że wreszcie i Zatoka dostała. Ale nasi też cieszyli się, że jakiemuś influencerowi w Dubaju coś spadło na głowę – mówi. Nie potępia też restrykcji wobec osób publikujących nagrania z ataków. – Wyobrażam sobie Polskę: coś spadnie, ktoś to nagra i zaraz powstaje teoria spiskowa. Uważam, że Emiraty są dobrze zarządzane, a Kuwejt, sąsiadujący z Iranem, Irakiem i Arabią Saudyjską, radzi sobie na tyle, na ile może.
Pytana, jak długo potrwa ta niepewność, nie ma złudzeń. – Konia z rzędem temu, kto to wie.
Oby ta wojna została tegoroczna i nie przeszła na 2027 r.
