Prezydent RP dokonuje zmian w składzie rządu. Czy może również odmówić? Wniosek Premiera RP o powierzenie Andrzejowi Domańskiemu funkcji wiceprezesa Rady Ministrów stawia ważne pytanie ustrojowe. Czy art. 161 Konstytucji RP[1] daje głowie państwa swobodę decydowania o składzie rządu, czy obliguje ją do uwzględnienia wniosku premiera?
20 października 2026 r. Sejm RP głosował nad wnioskiem o wyrażenie wotum nieufności wobec ministra finansów i gospodarki Andrzeja Domańskiego. Sejm odrzucił wniosek, a minister pozostał na stanowisku. Jeszcze przed głosowaniem premier Donald Tusk zapowiedział, że zwróci się do Prezydenta RP o powołanie Domańskiego na stanowisko wiceprezesa Rady Ministrów. Czy Prezydent RP może odmówić takiej zmiany z przyczyn politycznych?
Podstawy prawne zmiany w składzie Rady Ministrów
Zgodnie z art. 147 ust. 1–3 Konstytucji RP Rada Ministrów składa się z Prezesa Rady Ministrów i ministrów. W jej skład mogą również wchodzić wiceprezesi Rady Ministrów, którzy mogą jednocześnie pełnić funkcję ministra. Z kolei art. 161 Konstytucji RP stanowi: „Prezydent Rzeczypospolitej, na wniosek Prezesa Rady Ministrów, dokonuje zmian w składzie Rady Ministrów”.
Z wykładni systemowej Konstytucji RP wynika, że premier odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu składu Rady Ministrów (zob. art. 154 ust. 1 Konstytucji RP). Wicepremier może przy tym wchodzić w skład rządu na podstawie art. 147 ust. 2 Konstytucji RP. Zmiana w składzie Rady Ministrów wymaga zatem wniosku premiera skierowanego do Prezydenta RP. Wniosek musi być konkretny: powinien imiennie wskazywać osobę, której dotyczy, oraz określać proponowaną zmianę (por. M. Chmaj [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2026, art. 161).
Czytaj więcej
Ustawa zasadnicza jest w tej sprawie jasna. Konstytucjonaliści wskazują, że Karol Nawrocki jest związany wnioskiem premiera Donalda Tuska. Kształto...
Pojęcie „zmian w składzie Rady Ministrów” należy rozumieć szeroko. Obejmuje ono nie tylko powołanie lub odwołanie członka rządu, lecz także zmianę funkcji pełnionej przez osobę, która już do niego należy. W przypadku Andrzeja Domańskiego oznaczałoby to objęcie funkcji wicepremiera przy jednoczesnym zachowaniu stanowiska ministra finansów i gospodarki. Nie zmieniłby się więc skład osobowy Rady Ministrów, lecz status ustrojowy jednego z jej członków (zob. P. Czarny [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. II, red. P. Tuleja, Warszawa 2023, art. 161). Podobna sytuacja miała miejsce 22 czerwca 2022 r. Wówczas Prezydent RP Andrzej Duda, na wniosek premiera Mateusza Morawieckiego, powołał ministra obrony narodowej Mariusza Błaszczaka na stanowisko wiceprezesa Rady Ministrów, a Błaszczak nadal pełnił funkcję ministra obrony narodowej. Jak odnotowano na stronie Kancelarii Prezydenta RP, zmiany te przeprowadzono „konsekwentnie i szybko”.
Czy Prezydent RP może odmówić dokonania zmiany w rządzie?
Artykuł 161 Konstytucji RP posługuje się czasownikiem „dokonuje”. Wskazuje on na obowiązek działania, a nie na możliwość swobodnego wyboru. Gdyby ustrojodawca chciał pozostawić prezydentowi swobodę decyzji, mógłby użyć sformułowania „może dokonać zmian”. Tego jednak nie uczynił. Za taką interpretacją przemawia również pozycja premiera i Rady Ministrów w systemie konstytucyjnym (art. 146 ust. 1, art. 148 pkt 2 i 5 oraz art. 157 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78, poz. 483 ze zm.)).
Zgodnie z Konstytucją RP:
– Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną państwa;
– premier kieruje pracami rządu oraz koordynuje i kontroluje pracę jego członków;
– członkowie Rady Ministrów ponoszą przed Sejmem solidarną odpowiedzialność za działalność całego rządu;
– członkowie Rady Ministrów ponoszą również odpowiedzialność indywidualną za sprawy należące do ich kompetencji lub powierzone im przez premiera.
Czytaj więcej
„Powoła, nie powoła?” – nowa wersja słynnego „wejdą, nie wejdą?” od dwóch dni rozpala polityczne emocje w Polsce. Przy czym najwięcej o sytuacji, w...
Premier kieruje więc pracami rządu, a jego członkowie odpowiadają politycznie przed Sejmem. Gdyby prezydent mógł samodzielnie blokować decyzje personalne premiera, doszłoby do sytuacji, w której premier odpowiada za działalność rządu, ale nie ma decydującego wpływu na jego skład.
Dlatego art. 161 Konstytucji RP nie daje Prezydentowi RP prawa do swobodnego odrzucania kandydatur przedstawionych przez premiera z przyczyn politycznych. Prezydent RP jest związany wnioskiem premiera. Negatywna ocena działalności osoby wskazanej we wniosku nie może stanowić samodzielnej podstawy odmowy jej powołania. Art. 161 nie wskazuje terminu, w którym Prezydent RP powinien dokonać zmiany w składzie rządu. Nie oznacza to jednak, że może dowolnie odkładać wykonanie wniosku. Za dokonaniem zmiany bez nieuzasadnionej zwłoki przemawiają obowiązek współdziałania organów władzy publicznej oraz zasada sprawności działania instytucji publicznych (por. M. Chmaj, op. cit.), a także dotychczas wypracowana praktyka urzędu Prezydenta RP.
Z przedstawionych argumentów wynika, że art. 161 Konstytucji RP nie przyznaje Prezydentowi RP swobody odmowy dokonania zmian w składzie Rady Ministrów na wniosek premiera. Konstytucja nie daje głowie państwa prawa do odrzucania decyzji personalnych premiera z przyczyn politycznych. W konsekwencji negatywna ocena działalności ministra nie daje podstaw do odmowy powołania go na stanowisko wicepremiera. Odmienna interpretacja rozszerzałaby kompetencje prezydenta poza granice wynikające z konstytucyjnego modelu władzy wykonawczej.
Autor jest prawnikiem i wykładowcą akademickim na Wydziale Prawa Uniwersytetu SWPS w Warszawie
Czytaj więcej
Jak przekazał Rafał Leśkiewicz, rzecznik Karola Nawrockiego, wniosek o nominację ministra finansów Andrzeja Domańskiego na wicepremiera wpłynął do...
