Autorem tekstów satyrycznych został dzięki komunistycznemu poecie Leonowi Pasternakowi, choć jego mentorami byli Piotr Wierzbicki i Jan Pietrzak. Zakładał w Programie III Polskiego Radia Solidarność niemal w tym samym czasie, w którym został I sekretarzem podstawowej organizacji partyjnej. Poparłby Donalda Tuska, gdyby ten miał w sondażach wyższe poparcie niż Lech Kaczyński. Panie i panowie – oto Marcin Wolski.

Kiedy w lipcu został dyrektorem TVP 2 niemal w każdym tekście na jego temat pojawiał się fragment jego własnego utworu z 1982 roku, w którym padają słowa: „A przecież ja musiałem wziąć tę funkcję,/ nie dla kariery, nie dla szpanu, nie dla forsy,/ ja poświęciłem się, dylemat mój zrozumcie,/ gdyby nie ja, to moje miejsce wziąłby gorszy./ Gdyby nie ja, co stałoby się z wami,/ nie wrócą przecież dawne czasy idylliczne,/ jak humanista, realista z dyplomami,/ co jeśli w mordę nawet da – to w rękawiczce". Wtedy słowa te miały się odnosić do Mieczysława Rakowskiego, ale po 35 latach nieoczekiwanie wróciły do swojego autora.

W rozmowie z „Plusem Minusem" Wolski nie przekonuje wprawdzie, że się poświęcił, godząc się na rolę dyrektora TVP 2, ale – podkreśla – prawdopodobnie „nie będzie to długi epizod w jego życiu" i zaznacza, że wciąż jest przede wszystkim pisarzem. – Dyrektorem się bywa, pisarzem się jest – tłumaczy. Chciałby wprawdzie zrobić z TVP 2 program dla intelektualistów, którego twórcy nie goniliby za oglądalnością, ale – jak dodaje – przy obecnym modelu finansowania mediów publicznych oglądalności ignorować nie może. Poza tym – tłumaczy Wolski – „telewizja przypomina raczej gospodarstwo rolne niż fabrykę – na efekty działań trzeba długo czekać".

A Wolski dobrze wie, że w mediach publicznych łaska pańska na pstrym koniu jeździ – za czasów poprzedniego rządu tworzonego przez PiS stanowisko dyrektora Programu I Polskiego Radia utrzymał zaledwie przez kilka miesięcy. Dlatego dziś – wydaje się – podchodzi do nowej funkcji z założeniem, że może coś osiągnąć, ale nie musi. A pytany o swoje zawodowe ambicje mówi głównie o swojej twórczości. – Moim marzeniem pozostaje film na podstawie mojej prozy. Chciałbym również, żeby moje książki zaczęły być tłumaczone na inne języki. Więcej życzeń do złotej rybki nie mam – zapewnia.

Urodzony 22 lipca

Do miejsca, w którym znajduje się dziś, Marcin Wolski podążał ścieżkami, które momentami były dość kręte. Jak pisze w swojej autobiografii, pewien dualizm towarzyszył mu od dnia urodzin. Na świat przyszedł bowiem 22 lipca, czyli w dniu, który był bodaj najważniejszym świętem w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ale – jak zawsze przy tej okazji zaznacza – imieniny obchodził 11 listopada, a więc w dniu święta wywodzącego się z zupełnie innej tradycji.

Jego ojciec, przedwojenny sędzia, po 1945 roku był adwokatem i w początkach PRL rodzinie Wolskich niczego nie brakowało. „Jako jeden z nielicznych adwokatów, którzy przeżyli wojnę, zaczął znakomicie zarabiać" – wspominał w swojej biografii przyszły nadredaktor. Hossa skończyła się dość szybko – w 1949 roku Wolski senior został obrońcą w wojskowych sądach rejonowych i w jednym z procesów zdołał wybronić młodych chłopaków, którym zarzucano chęć stworzenia antykomunistycznej organizacji. Przełożeni mu tego nie zapomnieli – najpierw naliczono mu horrendalny podatek, który spłacał aż do lat 60., a potem odebrano mu prawo do wykonywania zawodu w ramach weryfikacji adwokatów.

To był też początek końca małżeństwa rodziców Marcina Wolskiego. Matka przyszłego dyrektora TVP 2 Krystyna zaczęła odnosić sukcesy w mediach, w których pisała o sporcie (przed wojną trenowała łyżwiarstwo szybkie), nawiązała romans z hokeistą, a ojciec – wspomina Wolski – w pewnym momencie po prostu zniknął. Ostatecznie ułożył sobie życie w Katowicach z inną kobietą. Do śmierci utrzymał kontakt z synem.

Cała historia musiała odcisnąć piętno na Wolskim – w dorosłym życiu, jak przyznają osoby, które go znają, zaczął przywiązywać duże znaczenie do pieniędzy.

Jerzy Kryszak wspomina ze śmiechem, że Wolski zawsze skrupulatnie je liczył. – Pamiętam taką historię: jechaliśmy pociągiem po jakimś występie w Szwecji. W przedziale z nami jechała Szwedka. Marcin w pewnym momencie wyciągnął woreczek z pieniędzmi – a nie była to jakaś zawrotna suma – i zaczął je liczyć, układając słupki z drobnych monet o tym samym nominale. Co jakiś czas się mylił, więc zaczynał od początku. W pewnym momencie Szwedka nie wytrzymała i spytała się, czy to jakaś gra, bo ona nie może zrozumieć jej zasad. A on po prostu chciał je dokładnie policzyć – śmieje się Kryszak.

Inna anegdota mówi, że jeśli ktoś chciał zrobić Wolskiemu kawał, to wychodził po angielsku z lokalu, w którym się bawili, dyskretnie płacąc za swoją część rachunku kelnerowi. Wolski o tym nie wiedział i wściekał się, że został narażony na koszty.

Od „Szpilek" do „Żołnierza Wolności"

Wolski już jako dziecko czuł głód pisania. W dorosłym życiu objawiło się to tym, że na napisanie powieści wystarczały mu trzy miesiące, a krótsze formy potrafił tworzyć na zawołanie, zaraz po przebudzeniu (podobno codziennie spod jego pióra wychodzi ok. 25 stron).

Jego wiersz napisany z okazji pierwszej komunii przeczytał z ambony proboszcz, w liceum wystawił pierwszą szopkę (w przyszłości staną się one jego specjalnością), w tym czasie stworzył też antysocjalistyczną fraszkę „Ze Słowackiego" („Smutno mi, Boże. A Bóg: Mnie toże!"). Ale jednocześnie pisał również utwory na cześć komunistycznego patrona swojej szkoły, w których można było przeczytać o „wolności, która szła z nadwołżańskich równin" i „chwilach, które w historii czerwienią drukują sygnał walki czcionkami gwardzisty". – Nie do końca zdawaliśmy sobie sprawę, w jakim świecie żyjemy. Byliśmy źle poinformowanymi młodymi ludźmi. Wydawało nam się, że ten świat nie ma alternatywy – tłumaczy dziś.

Wolski nie tylko pisał, ale też czytał. Jego przywiązanie do książek zauważył nawet Urząd Bezpieczeństwa – funkcjonariusz, który przesłuchiwał go wkrótce po Marcu '68 w notatce z tego spotkania zapisał, że Wolski jest „molem książkowym, zakochanym w historii i niekwalifikującym się do werbunku".

O tym, że pisanie Wolskiego przekształciło się w coś poważniejszego, zadecydowało spotkanie z Leonem Pasternakiem, znajomym ojczyma Wolskiego, Stanisława Żytyńskiego (ideowego komunisty, który – jak podkreślał Wolski – do końca życia pozostał bezpartyjnym). Pasternak, który w jednym ze swoich wierszy nazwał 17 września 1939 roku „dniem wyzwolenia", otrzymał od Żytyńskiego wiersze młodego Wolskiego. Poważne utwory nie zrobiły na nim wrażenia („Jakie to drętwe" – miał pisać na marginesie), ale spodobały mu się utwory satyryczne nastolatka. Wolski po latach przyznał, że to właśnie ta ocena sprawiła, że porzucił lirykę.

Fraszki spodobały się Pasternakowi na tyle, że zarekomendował młodego twórcę redakcji „Szpilek". I tak w 1966 roku Wolski doczekał się debiutu na łamach tego pisma. „Jak powstał demograficzny wyż? –/ on chciał i ona tyż" – brzmiał jeden z jego pierwszych utworów, który ukazał się w druku.

Niedługo potem Wolski rozpoczął studia historyczne – w tym samym czasie studentami tego wydziału byli m.in. Antoni Macierewicz, Adam Michnik i Tomasz Nałęcz. Ten ostatni wspomina, że Wolski był „powszechnie lubiany, chciało się pójść z nim na piwo". Przyszły dyrektor TVP 2 przyznaje zresztą, że jego rekord dzienny w czasie „rajdu piwnego" wynosił 22 i pół piwa.

Na Wydziale Historii przeżył Marzec '68, który – jak mówi dziś – był dla niego pierwszą ważną lekcją polityczną uświadamiającą mu, jakim krajem jest PRL. Poznał też Jana Pietrzaka, któremu pisanie Wolskiego spodobało się na tyle, że zaprosił go do współpracy w tworzonym właśnie kabarecie Pod Egidą. Wolski czasem pojawiał się na scenie, ale przede wszystkim był dostarczycielem tekstów. To również Pietrzak, który miał w tamtym czasie autorską audycję satyryczną, wprowadził go do Polskiego Radia.

Co ciekawe, w tym samym czasie Wolski opublikował na łamach „Żołnierza Wolności" szopkę poświęconą sytuacji międzynarodowej, wpisującą się całkowicie w retorykę komunistycznych władz. W szopce występował m.in. minister obrony Izraela Mosze Dajan, który oświadczał, że „zwilży potokiem arabskiej krwi piaski pustynne", a prezydenci USA przekonywali, że choć w Wietnamie „rosną straty", to „rosną także sumy bankowych kont".

Wolski pytany o tę szopkę mówi, że jej nie pamięta, ale nie twierdzi, że jej nie napisał. Zwraca jednak uwagę, że w szopce tej nie poruszał w ogóle tematów krajowych. – To było głupstwo zrobione dla chleba, którego oczywiście mogę się wstydzić, choć wtedy uważałem to za rzecz bez znaczenia – tłumaczy. I dodaje, że w tamtym czasie cała generacja młodych autorów z kręgu „Szpilek" powtarzała takie rytualne slogany o imperialistach, by móc jednocześnie robić to, co uważali za ważne. A ważne – jak podkreśla – było kontestowanie władzy na deskach kabaretu.

Po okresie luźnej współpracy z radiem ówczesny dyrektor Programu III Jan Mietkowski zaproponował Wolskiemu pół etatu w tej stacji. Przez pewien czas – choć bez sukcesów – prowadził też własny kabaret Mikser, po czym związał się z kabaretem Stodoła.

W 1971 roku napisał dla Jacka Kleyffa piosenkę „Dobre wychowanie", która wkrótce wygrała Festiwal Piosenki Studenckiej w Krakowie i zapewniła mu awans do artystycznej ekstraklasy.

Prawdziwa sława miała jednak dopiero nadejść. W 1974 roku Wolski otrzymał możliwość stworzenia autorskiej audycji satyrycznej. Do współpracy przy programie zaprosił Jacka Fedorowicza – co okazało się strzałem w dziesiątkę. Ze współpracy Fedorowicza z Wolskim narodziła się kultowa w PRL audycja „60 minut na godzinę". Nazwa – jak wspomina Wolski – wzięła się stąd, że kierownictwo odrzuciło wszystkie zaproponowane przez niego nazwy. – Przecież magazyn nie może nazywać się tak głupio, jak na przykład 60 minut na godzinę – miał wówczas powiedzieć Wolski.

Audycja, przez którą przewinęli się m.in. Krzysztof Materna, Tadeusz Ross, Andrzej Zaorski, Jan Kobuszewski, Janusz Gajos czy Krzysztof Kowalewski, zdobyła gigantyczną popularność. Wolski wspomina, że był to „lufcik w ślepej ścianie komunistycznych mediów", puszczający w inteligentny sposób oko do widza i ośmieszający rzeczywistość PRL. To właśnie w „60 minutach na godzinę" Fedorowicz stworzył postać nadredaktora Wolskiego, który to przydomek będzie od tej pory przyszłemu dyrektorowi TVP 2 towarzyszył.

Już jako nadredaktor Wolski został członkiem PZPR. Do partii wstąpił w 1975 roku, krótko po tym, kiedy z radia wyrzucono Krzysztofa Maternę. Wolski wspomina, że potraktował to jako sygnał ostrzegawczy i uznał, że być może w „Sześćdziesiątce" pozwala sobie na zbyt wiele.

Nadredaktor postanowił więc zachować się pragmatycznie. – Dawano mi do zrozumienia, że po wstąpieniu do partii będę miał forum, na którym będę się mógł bronić – tłumaczy dziś. Dodaje, że chciał ratować swoją audycję i zatrudnionych przy niej kolegów. Jeśli taki był cel, to osiągnął sukces – audycja była emitowana aż do 13 grudnia 1981 roku i do samego końca udało się w niej zachować m.in. Fedorowicza, uznawanego za „element antysocjalistyczny". – Byłem w partii dla świętego spokoju – podsumowuje dziś Wolski.

Przyszły dyrektor TVP 2 nie poprzestał jednak na byciu szeregowym członkiem PZPR – w 1980 roku, już po podpisaniu Porozumień Sierpniowych, został wybrany na sekretarza podstawowej organizacji partyjnej w Programie III. – Wtedy wydawało mi się, że tylko partia przechwycona przez patriotycznie nastawionych ludzi – takich jak np. Stefan Bratkowski, który był wtedy moim mistrzem i mentorem – może doprowadzić do zmian w Polsce – tłumaczy.

Co ciekawe, obejmując funkcję sekretarza, Wolski był już również członkiem „Solidarności", którą zresztą w Programie III współtworzył. W radiowej Solidarności nie objął jednak żadnego stanowiska. Jak tłumaczy, uważał, że należały się one bezpartyjnym.

Ta gra na dwóch fortepianach skończyła się w momencie wprowadzenia stanu wojennego. Wolski został usunięty z partii jako element antysocjalistyczny.

Od „Polskiego zoo" do „Gazety Polskiej"

Po 13 grudnia 1981 roku traci pracę w radiu i przez następne lata jest pełnoetatowym kabareciarzem. Już w drugiej połowie lat 70., dyskontując popularność audycji „60 minut na godzinę", Wolski i członkowie jego zespołu zaczynają występować z programem artystycznym nawiązującym do „Sześćdziesiątki". Wolski wspomina, że – jeśli chodzi o występy sceniczne – wiele nauczył się od Fedorowicza.

Dzięki tym doświadczeniom odnajduje się w latach 80. To wtedy nawiązuje współpracę m.in. z Jerzym Kryszakiem, który będzie mu towarzyszył przez kilkanaście lat. Zaczyna również tworzyć prozę – w 1988 roku ukazuje się jego pierwsza powieść – „Agent dołu" i Wolski rozpoczyna flirt z fantastyką. Jak wspomina, pisanie staje się dla niego „odtrutką na jałowość estradowego życia". Pisze dużo – w ciągu ostatnich 30 lat ukazało się aż 26 jego powieści. A w dorobku ma też krótsze formy – zbiory opowiadań. Wśród tych ostatnich jest m.in. słynny „Matriarchat", który najprawdopodobniej był jedną z inspiracji dla Juliusza Machulskiego przy pisaniu scenariusza „Seksmisji" (choć Machulski nie przyznaje się do tej inspiracji).

Wolski jako ideał stawia sobie bycie „pierwszorzędnym pisarzem drugorzędnym". – Piszę książki popularne, takie, jakie sam chciałbym czytać – tłumaczy. I zastrzega, że „nigdy nie próbował pisać prozy, która ma się od razu ładować na najwyższą piłkę".

Do mediów wraca po czerwcu 1989 roku. Najpierw trafia do Programu I Polskiego Radia, w którym aż do 2009 roku prowadzi magazyn „ZSYP" (Zjednoczenie Satyryków Y Politykierów), nawiązujący do formuły „60 minut na godzinę". Potem – wraz z Markiem Majewskim – zaczyna tworzyć telewizyjne szopki. Te ostatnie były na tyle popularne, że Marian Terlecki, szef istniejącego wówczas Radiokomitetu, zaproponował Wolskiemu i jego zespołowi tworzenie cotygodniowych szopek. Początkowo pomysł wydawał się nierealny, ale ostatecznie udało się go przekuć w „Polskie zoo".