W europejskiej debacie o przeszłości nie chodzi już o archiwalne szczegóły. Coraz częściej stawką jest interpretacja faktów, a także to, jakie wspólnoty, emocje i granice da się na nich zbudować. Sympozjum „Pamięć Europy” w Bratysławie pokazało to bardzo wyraźnie: przeszłość wciąż żyje w sporach o to, kto ma prawo ją opowiadać, kto czerpie z niej legitymację, a kto zostaje z niej wypchnięty. Choćby XX wiek, który nadal określa dziś język polityki i sposób myślenia o wspólnocie.