Kiedy Odpowiedzialność kosztuje

Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza zdecydował o nazwaniu swojego Centrum Edukacyjnego imieniem Jana Karskiego. Chcąc nadać temu wydarzeniu szczególną oprawę organizuje Międzynarodową Konferencję „Odpowiedzialność w czasach próby”.

Nowe instytucjonalne połączenie obu wyjątkowo zasłużonych osób - Jana Karskiego i Gabriela Narutowicza - nie jest przypadkowe. Jan Karski, kurier polskiego państwa podziemnego, ryzykując życie przedzierał się przez okupowaną Europę z informacjami dla polskiego rządu na uchodźstwie. Karski był świadkiem, wiedział i widział co działo się w okupowanej Polsce, dwukrotnie został wprowadzony do warszawskiego getta, by na własne oczy zobaczyć tragiczną sytuację Żydów. Spędził również kilka godzin w obozie przejściowym w Izbicy z którego wywożono Żydów do obozów zagłady.

Jan Karski przekazał informacje o eksterminacji narodu żydowskiego zachodnim sojusznikom. Spotkał się także w Białym Domu z prezydentem Franklinem D. Rooseveltem. Pomoc, jak wiemy, niestety nie przyszła. Po wojnie Jan Karski pozostał w USA. Nie mogąc wracać do komunistycznej Polski, przez czterdzieści lat pracował jako profesor na renomowanym uniwersytecie Georgetown.

Gabriel Narutowicz również pokazał, że odpowiedzialność oznacza gotowość podjęcia trudnych zadań mimo osobistego ryzyka. Wracając do odradzającej się Polski, oddał jej swoją wiedzę i doświadczenie. Przyjmując urząd pierwszego prezydenta Rzeczypospolitej, nie wycofał się wobec nagonki, gróźb i przemocy. Nazywany przez przeciwników „żydowskim prezydentem”, ponieważ do jego wyboru przyczyniły się głosy przedstawicieli mniejszości narodowych, nie pozwolił, by ta antysemicka etykieta wyznaczała granice jego odpowiedzialności. Prezydent miał służyć wszystkim obywatelom, niezależnie od ich pochodzenia, wyznania i poglądów. Narutowicz pozostał wierny tej zasadzie, a służbę Polsce przypłacił życiem, zamordowany 16 grudnia 1922 r. Jego postać symbolizuje Polskę demokratyczną i otwartą, w której mniejszości są pełnoprawnymi uczestnikami wspólnoty, a różnice nie odbierają nikomu prawa do szacunku i bezpieczeństwa. W tym sensie jego dziedzictwo łączy się z misją Jana Karskiego: obaj przypominają, że odpowiedzialność za Polskę obejmuje także tych, których inni chcieliby wykluczyć. Ich postawy zobowiązują nas do budowania państwa odpornego na nienawiść, w którym odwaga służby oznacza również obronę godności drugiego człowieka.

Co łączy tych dwóch ludzi?

Jan Karski i Gabriel Narutowicz reprezentują postawy istotne dla kultury politycznej, oparte na odpowiedzialności publicznej, etosie służby oraz refleksji nad moralnym wymiarem polityki. Obaj są uosobieniem odpowiedzialności wyrażającej się we własnym poświęceniu, ponoszeniu ryzyka i rezygnacji z osobistych celów życiowych. Potrafią nawiązywać dialog i prowadzić debaty niezależenie od historycznego rodowodu i poglądów drugiej strony. Instytut Myśli Politycznej im. Gabriela Narutowicza traktuje biografię swojego patrona jako narzędzie refleksji nad współczesnością. Dziś tak samo podchodzi do Jana Karskiego jako patrona Centrum Edukacyjnego.

Współczesne wyzwania stają się nieustannie przedmiotem politycznych sporów. Spojrzenie na nie z perspektywy odpowiedzialności, której wyrazem były obie postaci, stwarza szerszą perspektywę. Pozwala szukać rozwiązań trudnych, ale równocześnie jednoczących.

Konferencja „Odpowiedzialność w czasach próby” bazować będzie na doświadczeniach XX wieku, w tym zwłaszcza doświadczeniu Jana Karskiego, którego misja obrazuje napięcie między przekazaniem prawdy o zagładzie a zdolnością świata do jej przyjęcia i zarazem do podjęcia działań we właściwym czasie. Nawiązuje ona również do Gabriela Narutowicza, którego historia może być przestrogą dla podzielonych społeczeństw i poważnych konsekwencji, które takie podziały niosą za sobą. Odpowiedzialność i propaństwowość obu patronów nierozerwalnie wiąże się też z pozycją międzynarodową Polski. Jeden odpowiedzialnie wrócił do niej w trudnym i niebezpiecznym czasie odzyskiwania niepodległości i kształtowania struktur państwowych. Drugi także w imię odpowiedzialności opuścił kraj jako posłaniec niosący światu tragiczne przesłanie.

Nazwanie Centrum Edukacyjnego imieniem Jana Karskiego to także ukłon w kierunku Karskiego jako profesora, który przez czterdzieści lat kształcił przyszłych liderów. Profesorem (Politechniki w Zurichu) był także Gabriel Narutowicz, którego powrót do rodzącej się Polski traktować można jako wyraz troski o profesjonalne i naukowe podstawy jej rozwoju. Instytut uznaje za fundamentalne znaczenie edukacji i nauki we współczesnym świecie. Chce je postrzegać jako szczepionkę na wszelkiego rodzaju radykalizmy: nacjonalizm, ksenofobię, rasizm i fanatyzm. Już teraz w Centrum Edukacyjnym prowadzone są warsztaty dla uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych oraz szkolenia dla nauczycieli i edukatorów. Z gościnności Instytutu korzysta także młodzież gruzińska.

Profil programowy Instytutu koncentruje się na analizie myśli politycznej w jej klasycznym wymiarze, obejmując zagadnienia demokracji oraz ładu instytucjonalnego. Dziedzictwo Jana Karskiego umożliwia rozszerzenie pola analiz o problemy o charakterze wyraźnie współczesnym i moralnym, takie jak prawa człowieka, odpowiedzialność wspólnot międzynarodowych, migracje i uchodźstwo. W rezultacie działalność Instytutu zostaje wzbogacona o wymiar uniwersalny i globalny, pozostający w bezpośrednim dialogu z aktualnymi wyzwaniami politycznymi.

Czym jest „Odpowiedzialność w czasach próby”?

Czas próby, to okres w którym musimy się zmierzyć z przeciwnościami losu, podejmować odpowiedzialne decyzje, które obrazują nasze przekonania, wartości i siłę naszego charakteru. Dlatego czasem próby, możemy określić sytuację w jakiej obecnie znalazło się nasze społeczeństwo. Świadczą o tym wojna za granicą u wschodniego sąsiada, silna polaryzacja polityczna, wzmacnianie się prawicowego populizmu, kryzys zaufania do instytucji publicznych, globalne ruchy migracyjne oraz rozwarstwienie ekonomiczne społeczeństwa.

Te wszystkie wyzwania to sprawdzian dla społeczeństwa, sprawdzian z odpowiedzialności obywatelskiej, odpowiedzialnych decyzji przywódczych, odporności na manipulacje, gotowości do dzielenia się i pilnowania wartości. Dlatego odpowiedzialność musimy rozumieć wielowymiarowo, jako odpowiedzialność społeczną, moralną, odpowiedzialność za własne czyny, czyny innych, odpowiedzialność prawną. Chcielibyśmy podczas Konferencji skupić się na wszystkich tych wymiarach. Jako wprowadzenie do dyskusji Prof. Richard Butterwick- Pawlikowski, główny historyk Muzeum Historii Polski, który także kieruje Katedrą Cywilizacji Europejskiej imienia Bronisława Geremka w Kolegium Europy w Natolinie oraz wykłada historię Polski i Litwy na Uniwersytecie Londyńskim, wygłosi referat pt. „Odpowiedzialność obywatela a odpowiedzialność historyka”. Wystąpienie to będzie wstępem do panelu dyskusyjnego pt. „Różne perspektywy-wspólna odpowiedzialność”.  Wśród zaproszonych panelistów znajdą się prof. Jerzy Buzek, były Premier i Przewodniczący Parlamentu Europejskiego, dr Piotr Cywiński – Dyrektor Muzeum Auschwitz-Birkenau, Agnieszka Kosowicz – prezeska i założycielka Fundacji Polskie Forum Migracyjne, prof. Andrzej Leder – Filozof kultury.

Będziemy przyglądać się pojęciu odpowiedzialności z różnych perspektyw: znaczenia podejmowanych decyzji przez polityków oraz ich przywództwa, porozmawiamy o odpowiedzialności za narrację historyczną, język,  o odpowiedzialności za drugiego człowieka, kiedy kończy nam się energia do pomagania, wreszcie o odpowiedzialności społecznej i własnej odpowiedzialności. Odpowiedzialność ma bowiem głębokie korzenie w filozofii, która pozwala dostrzec w niej coś więcej niż konieczność ponoszenia konsekwencji własnych czynów. Immanuel Kant wiązał moralność z obowiązkiem i poszanowaniem człowieka jako celu samego w sobie. Emmanuel Levinas widział źródło etyki w spotkaniu z drugim człowiekiem, którego krzywda wzywa nas do odpowiedzi. Hans Jonas rozszerzał tę perspektywę na przyrodę i przyszłe pokolenia, przypominając, że skutki naszych działań wykraczają poza teraźniejszość. Viktor Frankl podkreślał znaczenie odpowiedzialnego wyboru postawy nawet w warunkach skrajnego ograniczenia wolności. Hannah Arendt wskazywała na niebezpieczeństwo bezmyślności i rezygnacji z samodzielnego osądu, a Max Weber domagał się od polityków uwzględniania przewidywalnych następstw ich decyzji. Te różne tradycje pozwalają lepiej zrozumieć postawy Narutowicza i Karskiego. Dobre intencje nie wystarczają: odpowiedzialność wymaga myślenia, odwagi działania i gotowości poniesienia kosztów obrony drugiego człowieka oraz wspólnego dobra.

Gościem szczególnym Konferencji będzie Maria Kalesnikava, białoruska opozycjonistka, jedna z najważniejszych postaci protestów przeciwko władzy Aleksandra Łukaszenki w roku 2020. Wywieziona na granicę z Ukrainą, sprzeciwiła się opuszczeniu kraju i porwała swój paszport. Została skazana na 11 lat kolonii karnej, a po pięciu latach zwolniona. Ta odważna, nieustraszona działaczka opozycyjna i muzyczka grająca na flecie poprzecznym, podzieli się swoimi przemyśleniami w wystąpieniu p.t. „Kiedy odpowiedzialność kosztuje. O wyborach, solidarności i człowieczeństwie”.

Partnerami medialnymi są „Rzeczpospolita” i rp.pl