Za sprawą prezydenta Karola Nawrockiego, który wbrew wieloletniej tradycji i przepisom nie przyjął ślubowania od pięciorga wybranych przez Sejm sędziów Trybunału Konstytucyjnego, przyimek „wobec” zrobił w ostatnich miesiącach zawrotną karierę. Okazuje się, że to pozornie niewiele ważące słowo ma ustrojowe znaczenie.
Znaczenie słowa przesądza o ważności ślubowania
Art. 4 ust. 1 ustawy z 30 listopada 2016 r. o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (analogiczna formuła pojawia się również w ustawach z 1997 r. i 2015 r.) stanowi bowiem, że „osoba wybrana na stanowisko sędziego Trybunału składa wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ślubowanie”. Od tego, czy wyrażenie „wobec prezydenta” rozumie się jako „w obecności głowy państwa”, czy też jedynie jako „zwracając się do prezydenta”, zależy ważność ślubowania pięciorga sędziów TK złożonego w Sejmie, bez fizycznej obecności Karola Nawrockiego oraz bez jego aprobaty.
Czytaj więcej
Choć kryzys praworządności w Polsce rozpoczął się od „przejęcia” Trybunału Konstytucyjnego, jego ewentualne „odbicie” wcale go nie zakończy. Po rea...
Prezydent niezmiennie deklaruje, że nowi sędziowie TK wcale nimi nie są. Innego zdania jest rząd oraz szereg prawniczych autorytetów. W licznych wypowiedziach, również na łamach „Rzeczpospolitej” akademicy oraz byli sędziowie TK wskazywali, że przysięga złożona w Sejmie, a następnie w formie notarialnie poświadczonej przesłana głowie państwa jest wiążąca. Dowodzili przy tym, że w wyrażeniu „wobec prezydenta” nie zawarto dyrektywy fizycznej obecności głowy państwa w miejscu wygłaszania roty ślubowania. Ma on być jedynie adresatem wypowiadanych słów, niekoniecznie świadkiem.
Nie ma prawnej definicji słowa „wobec”
Procedurę objęcia urzędu przez sędziego reguluje ustawa. Przepisy konstytucji ograniczają się do wskazania, że TK tworzy 15 sędziów wybranych przez Sejm. O udziale prezydenta w tej procedurze nie ma ani słowa. Ustawa zasadnicza jego kompetencję widzi jedynie w powoływaniu prezesa i wiceprezesa TK. W rozmowie z „Rzeczpospolitą” były prezydent i jeden z twórców obowiązującej konstytucji Aleksander Kwaśniewski wyjaśnił, że rola prezydenta w ceremonii składania przysięgi przez nowo wybranego sędziego TK ma bierny charakter. Twórcom konstytucji chodziło jedynie o podniesienie rangi tego wydarzenia, a nie obdarzenie głowy państwa jakimikolwiek kompetencjami.
Przyimek „wobec” pojawia się w przepisach wielokrotnie, nie tylko w odniesieniu do ślubowania sędziów TK. Przykładowo, art. 32 konstytucji stanowi, że „wszyscy są równi wobec prawa”. Z kolei art. 151 ustawy zasadniczej opisuje procedurę składania przysięgi przez członków rządu „wobec prezydenta”. Kilkudziesięciokrotnie z tego słowa korzysta kodeks karny. Przykładowo, w art. 322 czytamy, że „karą stosowaną wobec żołnierzy jest także areszt wojskowy”. W tym kontekście logicznym wydaje się odczytywanie tego zwrotu jako „w stosunku do”, nie zaś jako „w obecności”. Podobne przykłady można mnożyć.
Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego i ich kadencje
Ustawodawca nie wykazuje się w tym zakresie żadną konsekwencją. W zależności od kontekstu przyimek „wobec” znaczy co innego. Nie ma też legalnej definicji tego wyrażenia. W tego typu sytuacjach interpretując prawo, należy sięgnąć do wypracowanych przez doktrynę metod wykładni. Podstawowe z nich to: wykładnia językowa (gramatyczna, leksykalna). Teoretycznie powinna mieć pierwszeństwo przed innymi, zgodnie z łacińską paremią „clara non sunt interpretanda” (jasne nie wymaga interpretacji). W praktyce jednak, we współczesnym prawodawstwie równie często stosuje się wykładnię systemową (liczy się nie tylko sam przepis, ale również towarzyszący mu kontekst, umiejscowienie w systemie prawa) albo wykładnię celowościową (istotny jest cel przyświecający uchwaleniu danych przepisów).
Semantyka i etymologia
Pozostawiając na boku spór prawny, o znaczenie przyimka „wobec” zapytaliśmy językoznawców. Dr Agata Hącia z Instytutu Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego wskazuje na kilka znaczeń tego słowa we współczesnym języku. Po pierwsze, „wobec” wskazuje na relację z kimś lub czymś, stosunek do kogoś lub czegoś. Na przykład: Jan jest krytyczny wobec Piotra; Jan ma zastrzeżenia wobec uczciwości Piotra; ciekawe, jak się wobec nas zachowają; to było wykroczenie wobec przepisów prawa.
Czytaj więcej
Karol Nawrocki w rozmowie z „Rzeczpospolitą” powtórzył wątpliwości dotyczące radcowskiej przeszłości sędziego Macieja Berka. Warto, by przeczytał w...
– Takie użycia są częste zwłaszcza w języku urzędowym. Może nawet zbyt częste. Po drugie, wobec znaczy: „w porównaniu z kimś lub z czymś”, np. codzienne drobne strachy są niczym wobec widma wojny; to naprawdę niewiele wobec tego, czego potrzebujemy. Trzecie znaczenie słowa wobec to „w obecności kogoś lub czegoś”, np. wygłosił swoje oświadczenie wobec dziennikarzy krajowych i zagranicznych; Jan ma ogromną tremę, gdy staje wobec audytorium – wylicza dr Hącia.
Według dra hab. Jarosława Libereka, profesora UAM w Poznaniu i kierownika studiów „Prosty język w instytucjach publicznych”, przyimek „wobec” ma w języku polskim dwa podstawowe znaczenia.
– Pierwsze z nich, niedosłowne, odnosi się do pewnej opozycji. Mówimy na przykład: „kapuśniaczek jest niczym wobec wielkiej ulewy”. Nie chodzi więc o zdarzenie, które dzieje się na pewnym terytorium, ale o porównanie, zestawienie ze sobą dwóch rzeczy. Drugie znaczenie jest bardziej dosłowne i związane z miejscem. Chodzi o umiejscowienie kogoś w stosunku do kogoś innego. Przyimek „wobec” oznacza wówczas „w obecności kogoś”. Przykładowo, uczeń wobec nauczyciela recytował wiersz – mówi prof. Liberek.
Czytaj więcej
Komisja Wenecka potwierdza, że postąpiliśmy słusznie, składając ślubowanie. Bogdan Święczkowski ma obowiązek natychmiast dopuścić nas do pracy. Nie...
Nasz rozmówca ilustruje teoretyczny wywód przykładem z „Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza. – W powieści ma miejsce znamienna scena, w której Skrzetuski prosi o rękę Heleny. Po krótkiej sprzeczce Kniahini wyraża zgodę. Skrzetuski dziwi się jednak, że nie zapytała o zgodę samej Heleny. Wówczas Kniahini proponuje, by zapytać Helenę wobec Skrzetuskiego. Padają znamienne słowa: „spytamy jej wobec ciebie”, czyli w twojej obecności. Biorąc pod uwagę kwestie czysto językowe, wyrażenie „wobec prezydenta” należy rozumieć jako „w obecności prezydenta”. Wynika to też poniekąd z historii polszczyzny. Mieliśmy dawniej wyrażenie przyimkowe „w obec”, a przymiotnik „obecny” informował o tym, że ktoś jest „przytomny”, tzn. znajduje się w określonym miejscu i czasie, razem z innymi osobami, obok nich, naprzeciwko – stwierdza językoznawca.
Język się zmienia
Z tej samej etymologii dr Hącia wyprowadza odmienne wnioski. – Słowo wobec wywodzi się od dawnego wyrażenia w obec, które znaczyło: „powszechnie, na ogół”. Mieliśmy też samo słowo obec o znaczeniu „ogółem”. Etymologia słowa wobec nawiązuje z jednej strony do obecności (historycznie: świadków o nieposzlakowanej opinii, z dawna gdzieś osiadłych), z drugiej – do wspólnoty (ci, którzy byli obecni, obcowali z kimś lub czymś, tworzyli wspólnotę, gromadę) – mówi dr Hącia.
Czytaj więcej
Komentatorów sytuacji w Trybunale Konstytucyjnym poruszyła kwestia wypłat setek tysięcy złotych ekwiwalentu urlopowego dla sędziów. To pieniądze, k...
– Pamiętajmy jednak o tym, że znaczenie etymologiczne słowa nie musi być zgodne z jego współczesnym znaczeniem realnym – np. miednica to nie tylko „naczynie z miedzi” – to również nazwa naczynia choćby z plastiku. Z kolei przerazić współcześnie można raczej słowami lub zachowaniem, a nie nożem czy mieczem (etymologicznie zaś przerazić to „przebić, zadając cios”) – uzupełnia językoznawczyni.
Prezydent II RP odpowiadał wobec Boga i historii
Jeszcze ciekawiej jest, gdy sięgniemy do historycznych aktów prawa. W konstytucji II RP z 1935 r. tzw. kwietniowej czytamy, że „na czele Państwa stoi Prezydent Rzeczypospolitej. Na Nim spoczywa odpowiedzialność wobec Boga i historii za losy Państwa”. – W tym zdaniu chodzi o metaforyczne znaczenie przyimka „wobec”. Z językowego punktu widzenia Bóg i historia to pojęcia abstrakcyjne, nie możemy więc mówić o wymogu dosłownej obecności tych figur – wyjaśnia językoznawca z UAM w Poznaniu.
Czytaj więcej
W 2015 r., gdy się okazało, że partia Tuska może kolejnych wyborów nie wygrać, wyjęto z głębokiej szuflady pewien projekt.
Kluczowe jest jednak to, że to, jak rozumieć przepisy, nie zależy od językowego znaczenia składających się na nie słów, ale od tego, jak wykładają je prawnicy. – Ze słownikowych znaczeń słowa wobec wynika, że ślubowanie wobec prezydenta to ślubowanie w jego obecności. Pytanie jest jednak inne: czy w formule ślubowanie wobec Prezydenta RP jest przywołana nazwa urzędu, organu (który w różnych sytuacjach może być reprezentowany przez różne osoby), czy też nazwa funkcji osoby, która sprawuje urząd Prezydenta RP. To zasadnicza różnica prawna, dlatego pytanie to należy kierować do prawników. Dotyczy bowiem ono kompetencji organu państwa – konkluduje dr Hącia.
