Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Teatr

Gardzienice

„Gusła”, ?1981 rok
Oœrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice”
Przed laty Włodzimierz Staniewski zaszył się na lubelskiej wsi Gardzienice. Dzięki temu powstał jeden z najoryginalniejszych zespołów teatralnych œwiata – pisze Jan Bończa-Szabłowski
Dublin zawdzięcza międzynarodowš sławę Jamesowi Joyce'owi, Wielopole – Tadeuszowi Kantorowi, Drohobycz – Brunonowi Schulzowi. A Gardzienice, mała wieœ na LubelszczyŸnie, znane sš miłoœnikom teatru na œwiecie dzięki Włodzimierzowi Staniewskiemu. To on w 1977 roku powołał tu unikalny oœrodek praktyk teatralnych. Zobacz galerię zdjęć – Szukałem miejsca, gdzie diabeł mówi dobranoc, gdzie pies z kulawš nogš by się nie przyplštał. Miejsce wyklęte przez Boga i ludzi, gdzie można zaczšć zmieniać siebie i innych. Wstyd się przyznać, ale gorliwie wierzyłem, że należę do tych, którzy mogš zmienić œwiat – wspomina Włodzimierz Staniewski.

Heroiczna ucieczka

Decyzja, by zaczšć wszystko od nowa, była zabiegiem heroicznym. Niektórzy uważali jš wręcz za akt cywilnego samobójstwa. Włodzimierz Staniewski
Podczas studiów polonistycznych na UJ Staniewski zwišzał się ze Teatrem STU Krzysztofa Jasińskiego. Na jednym ze spektakli „Spadania" Tadeusza Różewicza zwrócił na niego uwagę Jerzy Grotowski i zaprosił do słynnego Teatru Laboratorium. Staniewski przyjšł propozycję i przeniósł się na Uniwersytet Wrocławski. Z czasem stał się najbliższym współpracownikiem Grotowskiego, zaczšł też własne projekty. Brał udział w parateatralnych badaniach, prowadził zajęcia Uniwersytetu Poszukiwań Teatru Narodów. Kiedy Grotowski go „namaszczał" i wskazywał jako następcę, postanowił iœć własnš drogš. – Byłem dobrze osadzony w œrodowisku teatrów studenckich, œrodowisku alternatywnym, potem w profesjonalnej awangardzie, ale kusił mnie inny biegun – wspomina. – To był biegun „polskiego rezerwatu", „polskich Indian". Taki biegun, z którego czerpali polscy romantycy. Biegun majšcy autentyczny, twardy grunt, własne wartoœci uprawiane i kultywowane od wieków. Mało tego, to był biegun, który sprzeciwiał się całej strukturze politycznej, w której wtedy żyliœmy. Bo to wieœ broniła prawa do własnoœci i indywidualizmu. W 1975 roku opuœcił grupę Grotowskiego. Pozbierał prima sort ludzi – jak mówi – takich jak Jadwiga i Tomasz Rodowiczowie, Henryk Andruszko, Anna Zubrzycka, Elżbieta Majewska, Wanda Wróbel, Waldemar Sidor, Mariusz Gołaj, Krzysztof Czyżewski, Jan Bernad. To oni stali się pierwszš „konstelacjš", jak zwykł mawiać Staniewski. Stowarzyszenie Praktyk Teatralnych „Gardzienice" oficjalnie zarejestrowano w 1978 roku. Jego celem było „docieranie do Ÿródeł kultury ludowej, poszukiwanie enklaw kulturowych oraz budzenie zainteresowań twórczych wœród ludzi nieskażonych kulturš oficjalnš". Zespół Staniewskiego podejmował wyprawy badawcze. Zaczynano od poznania najbliższej okolicy, potem wędrowano w odleglejsze krańce Polski. A z czasem docierano do Laponii, Meksyku, Stanów Zjednoczonych i Korei Południowej. W każdym z miejsc próbowano odnaleŸć pierwotne formy widowisk. Program wyprawy zawsze obejmował treningi, spektakle, spotkania. Wszystko to składało się na tzw. przymierze z życiem.

Żywe księgi

– Chodziliœmy po zapadłych wsiach, zbieraliœmy resztki żywej tradycji, wierzšc jak romantycy, że w ludziach jak w żywej księdze można przeczytać prawdę. Grzebaliœmy w ludzkiej pamięci, ale i w duszach, często w ludzkich traumach – mówi twórca „Gardzienic". – Tworzyliœmy coœ w rodzaju archeologii kulturowej, a aktor w kontakcie z innymi ludŸmi był szczególnym rodzajem spowiednika: nie tylko umiał spowiadać, ale też był gotów do własnej spowiedzi. Każde dzieło „Gardzienic" jest formš niekompletnš, która zostaje jednak zaprezentowana na scenie. Dopiero tam może nabrać ostatecznego kształtu. Składa się z niedopracowanych jeszcze fragmentów „kosmicznej całoœci". Dlatego spektakle zawsze pozostajš na etapie próby. Aby osišgnšć perfekcję, należy nieustannie ćwiczyć: giętkoœć ciała, doskonałoœć „œpiewanego ruchu", bo gest to specyficzny zapis muzyki. Każdej z 11 dotychczas przygotowanych premier towarzyszył długi okres studiów i ćwiczeń. W pierwszej – „Spektaklu wieczornym" w 1977 roku – wykorzystano fragmenty „Gargantui i Pantagruela" Rabelais'go, pieœni ludowe, fragmenty z II częœci „Dziadów", łacińskš wersję „Bogurodzicy", staroangielskie pieœni, opowieœci zasłyszane od ludzi z okolicznych wsi. Kolejnym przedstawieniem opartym na ludowym obrzędzie ku czci zmarłych i fragmentach „Dziadów" Mickiewicza były „Gusła" wystawione w 1981 roku. Jedna z najsłynniejszych premier – „Carmina Burana" – oddziaływała symbolicznymi obrazami i niezwykłym œpiewem, przywołujšc poetykę œredniowiecznych widowisk, œwiat wagantów i żonglerów. W „Metamorfozach" Staniewski sięgnšł po pieœni dionizyjskie oraz inwokacje do Muz. Inspirował się antycznš rzeŸbš i ceramikš. – W „Ifigenii w A" to, co boli, to dramat rodzinny. Koniec œwiata wspólnoty – twierdzi reżyser. – Taki teatr natręctw i natrętów chcšcych „dzielić i rzšdzić" grany jest w mediach i w postmodernistycznym teatrze na co dzień i powszechnie. To sš tylko znamiona końca œwiata, w którym słowo „dom" znaczyło dom, „litoœć" znaczyło litoœć, a „trwoga" znaczyło trwoga. Symptomów pogubienia należy szukać w kryzysie wspólnoty. Spod skrzydeł Staniewskiego wyszło lub z jego metody pracy korzystajš rozmaici twórcy i animatorzy kultury. Powstało wiele grup i zespołów teatralnych. W Polsce i na œwiecie: łódzka Chorea, wrocławska Pieœń Kozła, Fundacja Pogranicze w Sejnach, warszawskie Studium Teatralne. Sš także Węgajty, Muzyka Kresów, zespoły w Norwegii, Austrii i USA.

Odbudowany pałac

Siedzibš Gardzienic została oficyna dworska XVIII-wiecznego pałacu. W pierwszych latach w zrujnowanej kaplicy, gdzie odbywały się treningi i prezentowano spektakle, często biegały szczury. Od 26 do 29 wrzeœnia trwać będzie Festiwal Otwarcia Europejskiego Oœrodka Praktyk Teatralnych. Doprowadzony do kompletnego zniszczenia w cišgu 60 powojennych lat architektoniczny zespół pałacowo-parkowy dzięki dofinansowaniu z Unii Europejskiej został podŸwignięty z ruin oraz imponujšco ożywiony. Dla Włodzimierza Staniewskiego ten projekt jest najważniejszym utworem reżyserskim, swoistym opus magnum. Z okazji otwarcia wyremontowanej siedziby Włodzimierz Staniewski przygotował wraz z zespołem „Oratorium Pytyjskie", o którym mówi: – Mało jest w historii wersów, ujętych w jeden kodeks, tak lapidarnych w formie, głębokich i wzniosłych w treœci, poetycko uskrzydlonych i muzycznych jak „Przykazania Mędrców z Delf". Nic nie tracš na aktualnoœci. Te maksymy, nawoływania, proœby, przestrogi, litanijne zaklęcia stały na wyższym poziomie niż dekalog Mojżesza. Nie pretendowały do słów przekazanych przez jakiegokolwiek Boga, choć równoczeœnie uczš pełnego szacunku i posłuszeństwa wobec boskiej mocy. Włodzimierz Staniewski założył, buduje i prowadzi Oœrodek Praktyk Teatralnych "Gardzienice". "Staniewski stworzył teatr, który stał się rozpoznawalny poprzez wyjštkowo ekspresyjne techniki aktorskie (ciało, głos), dzięki swym dogłębnym badaniom w zakresie rdzennych i antycznych tradycji muzycznych, dzięki akcentowaniu zasad wzajemnoœci i muzycznoœci w pracy i zaangażowaniu w tworzenie teatru w naturalnym œrodowisku."( Twenty Cent Actors training „-Alison Hodge, Routledge) Najważniejsze utwory (reżyseria, energia, scenariusz, rozwišzania przestrzenne, dramaturgia muzyczna) to: "Gusła" na motywach "Dziadów" Adama Mickiewicza; "Żywot Protopopa Awwakuma" na motywach rosyjskiego eposu z XVII wieku; "Carmina Burana" oparta na antologii poezji i muzyce Œredniowiecza; "Metamorfozy" według Lucjusza Apulejusza, z muzykš antycznej Grecji; "Elektra", "Ifigenia w Aulidzie", "Ifigenia w Taurydzie" - Eurypidesa; oraz najnowszy - "Oratorium Pytyjskie" z sentencjami Siedmiu Mędrców z Delf i proroctwami Pytii. Przedstawienia prezentowano w wielu krajach œwiata. Staniewski inicjował i organizował międzynarodowe sympozja naukowo-artystyczne; - „Teatr i kultury rdzenne" -podczas Festiwalu 'Teatru Narodow' (Warszawa-Gardzienice, 1979) - 'Przyroda Słowa- z perspektywy Hamleta"- (Lublin-Gardzienice 1987) - 'Ekologia Teatru' - (Warszawa-Gardzienice 1990, 1991), - 'Prowincje i Centrum' - ( Lublin-Gardzienice 1991), - 'Misteria i Inicjacje' - w ramach Europejskiej Stolicy Kultury (Kraków 1999, 2000), - 'Inne Europy, inne kultury, inne literatury - szanse i zagrożenia integracji' - (Lublin-Gardzienice 2003), - 'Ogrody Teatru' - (Norwegia - Gardzienice, 2009). Wykładał i prowadził klasy mistrzowskie na uniwersytetach i w teatrach za granicš np.: New York University, Columbia, Yale, Buffalo, The Getty - USA; Waseda - Tokio; Tel Aviw University; Akademia Teatralna - Paryż; Royal Shakespeare Theatre - Stratford, National Theatre Studio - Londyn; Centrum Meyerholda, Moskwa... Inauguracja nowego kompleksu teatralnego wraz z założonymi ogrodami wieńczy program „Ekologia teatru". Staniewski jest inicjatorem budowy, autorem koncepcji, found riserem i egzekutorem realizacji - w najmniejszych detalach... Okreœla ten projekt jako swój najważniejszy utwór reżyserski, opus magnum.
ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL