Spadki i darowizny

Sąd Najwyższy o bardzo szczegółowym podziale spadku

Adobe Stock
Zadysponowanie całym spadkiem, najdrobniejszymi jego składnikami, to ryzyko dla ostatniej woli spadkodawcy.

Szczegółowe dyspozycje nie muszą dyskwalifikować testamentu, gdyż uszanowanie ostatniej woli jest kluczową wartością. Prowokuje to jednak do skłócenia rodziny.

To wnioski z najnowszej sprawy i postanowienia Sądu Najwyższego.

Szczegółowa decyzja

SN zajmował się sprawą o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym w 2010 r. Władysławie M. Była to osoba wykształcona i skrupulatna, która dziesięć lat wcześniej spisała własnoręcznie „decyzję” na wypadek swej śmierci. Szczegółowo w niej podzielił składniki swego majątku, dokładnie wskazując, co któremu z trzech jego synów ma przypaść. Chodziło o obrazy, pamiątkowe militaria itp. Drobniejsze przedmioty, raczej ku pamięci, pozapisywał pięciorgu wnukom. Na kopercie, w której umieścił to pismo, napisał „testament”.

Sąd rejonowy uznał, że pismo to nie wypełniało wymogów testamentu, i stwierdził nabycie spadku według reguł ustawowych przez trzech synów zmarłego – po 1/3.

Sąd Okręgowy w Warszawie był innego zdania, w jego ocenie pismo wypełniało warunki testamentu własnoręcznego: było w całości napisane pismem ręcznym spadkodawcy, podpisane i opatrzone datą. W konsekwencji stwierdził nabycie spadku na podstawie testamentu.

Rzeczy a udziały

SO zastosował jednak regułę zamieszczoną w art. 961 kodeksu cywilnego, o której zapewne nie wie wielu Polaków. Otóż, jeżeli spadkodawca przeznaczył danej osobie, lub jak tutaj kilku osobom, w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, traktuje się ich nie jako zapisobierców, lecz jako spadkobierców w częściach ułamkowych odpowiadających wartości przeznaczonych im przedmiotów. Kodeks zawiera bowiem zasadę, że spadkodawca decyduje w testamencie o udziale (ułamkach) poszczególnych spadkobierców w spadku, a nie o konkretnych składnikach spadku dla nich. W efekcie jeden syn dostał np. 288/1000 udziałów spadku, drugi 316/1000, jeden z wnuków 17/1000, a inny 22/1000.

Dwaj synowie odwołali się do Sądu Najwyższego. Ich pełnomocnik adwokat Paweł Dąbrowski przekonywał SN, że SO nie miał do tego podstaw. Po pierwsze, zmarły nie wspomniał o udziale w jednej nieruchomości, jednak wartej stosunkowo niewiele, i bezpodstawnie zakwalifikował zapisy dla wnuków, jakby mieli być obok swoich ojców spadkobiercami. Wniósł o zwrócenie sprawy SO, aby ponownie ustalił udziały spadkowe na synów po 1/3.

Nie przekonał Sądu Najwyższego.

– Przez szczegółowy podział spadku spadkodawca chciał zadbać o zgodę wśród spadkobierców, ale jeszcze bardziej skomplikował sprawę, można powiedzieć, przedobrzył – powiedział sędzia SN Wojciech Katner. – Nie ma wątpliwości, że zadysponował niemal całym spadkiem, są zatem podstawy do zastosowania art. 961 kodeksu cywilnego. Za utrzymaniem orzeczenia przemawia także to, że w istocie niezależnie, którą metodę zastosować, to efekt będzie zbliżony. Nie ma istotnej różnicy, czy spadkobierca dostanie 288 czy 333 z 1000 udziałów, ale z obowiązkiem wykonania zapisów. Ważne jest, by spór o spadek nie konfliktował bez potrzeby rodziny – dodał sędzia.

– Ciszę się, że wola ojca została wykonana – powiedział po sprawie „Rz” jeden z synów.

Orzeczenie SN jest prawomocne i ostateczne.

Sygn. akt I CSK 177/17

Opinia dla „Rzeczpospolitej”

Tomasz Kot, notariusz z Krakowa

Prawo spadkowe dopuszcza, aby spadkodawca w testamencie zobowiązał spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis zwykły). Sporne bywa określenie w danych okolicznościach, kto jest spadkobiercą, a kto zapisobiercą. Autorzy testamentów nierzadko szczegółowo rozpisują dalszy los poszczególnych składników majątkowych, rozrządzając nimi na rzecz konkretnych osób; używając słów sędziego SN z tej sprawy – można przedobrzyć szczegółowością. Chcąc nie dopuścić sporów i kłopotów w toku dziedziczenia, testator powinien wyraźnie wskazać spadkobiercę oraz zapisobierców.

Źródło: Rzeczpospolita

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL