Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Raporty

Kościół odzyskał o połowę hektarów mniej, niż stracił w PRL

copyright PhotoXpress.com
Koœciołowi po 1989 r. przekazano łšcznie ok. 90 tys. hektarów. Komuniœci odebrali wczeœniej ok. 140 tys.
Przed II wojnš œwiatowš posiadał ok. 383 tys. hektarów gruntów. Po wojnie większoœć, bo 220 tys. ha, została na terenach włšczonych do ZSRR. Z danych dawnego Urzędu do spraw Wyznań wynika, że zaraz po wojnie wszystkie Koœcioły i zwišzki wyznaniowe posiadały na terenach Polski centralnej, czyli tych, które były w granicach Polski przed 1939 i po 1945 roku, 177 630 ha. Ile dokładnie z tej powierzchni posiadał Koœciół katolicki – nie wiadomo. Szacuje się, że 95 proc. (ok. 170 tys. ha). Tę ziemię komuniœci zabrali Koœciołowi niemal w całoœci, choć nie od razu. W 1944 r. w reformie rolnej Koœciół stracił jedynie działki leœne o powierzchni większej niż 25 ha. [srodtytul]Poczštek grabieży [/srodtytul]
Grabież majštku koœcielnego zaczęła się w 1948 r. i trwała do 1965 r. Na poczštek państwo zajęło dobra zakonów: szpitale, apteki (np. bonifratrzy i kamilianie mieli ich sieć w całej Polsce), sanatoria, oœrodki pomocy. W 1937 r. zgromadzenia zakonne prowadziły 274 szpitale, które dysponowały 35 tys. łóżek. Jaka częœć z nich ocalała po wojnie i ile z nich zakony odbudowały – nie wiadomo. Wiadomo natomiast, że tylko na Œlšsku w 1951 r. państwo zajęło 23 katolickie szpitale. Jednoczeœnie państwo zajmowało szkoły, internaty, sierocińce, przedszkola, żłobki, oœrodki pomocy, które były własnoœciš instytucji koœcielnych. Tylko zakony w 1948 r. prowadziły 153 szkoły. Z dokumentów wynika, że do 1956 r. państwo przejęło 65 takich przedszkoli, 31 zakładów wychowawczych oraz 11 internatów dla studentów. W styczniu 1950 r. komuniœci przejęli Caritas z jego wszystkimi placówkami – przytułkami, kuchniami dla ubogich, domami noclegowymi, ambulatoriami. Majštek ruchomy Caritasu wyceniano w tym czasie na 20 mln zł. Państwo zaczęło zajmować grunty koœcielne po uchwaleniu przez Sejm 20 marca 1950 r. tzw. ustawy o przejęciu dóbr martwej ręki. Gwarantowała ona Koœciołowi pozostawienie gospodarstw do 50 ha w centralnej Polsce i 100 ha na tych ziemiach w województwach œlšskim, poznańskim i pomorskim, które przed 1939 r. leżały w granicach II RP. Jednak od poczštku zapisy te były łamane. To m.in. było powodem powstania po 1989 r. Komisji Majštkowej. Ks. prof. Dariusz Walencik, prawnik, autor wydanej dwa lata temu ksišżki "Rewindykacja nieruchomoœci Koœcioła katolickiego w postępowaniu przed Komisjš Majštkowš", podaje, że według Urzędu do spraw Wyznań tylko w 1950 r. państwo przejęło 980 nieruchomoœci o powierzchni 66 tys. ha, które należały do wszystkich zwišzków wyznaniowych. W połowie stycznia 1951 r. zabranych gruntów było już 89 tys. ha (dane Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych). W tych dokumentach nie wyszczególniono, ile ziemi należało do poszczególnych zwišzków wyznaniowych, choć wiadomo, że większoœć była własnoœciš Koœcioła katolickiego. Czesław Janik ze Stowarzyszenia na rzecz Państwa Neutralnego Œwiatopoglšdowo Neutrum podaje 89 tys. ha jako pełnš powierzchnię przejętych gruntów koœcielnych, gdyż, jak tłumaczy, nie ma póŸniejszych całoœciowych spisów. Wiadomo jednak, że po styczniu 1951 r. grunty te nadal przejmowało państwo. Ile? Nie ma dokładnych danych. W różnych publikacjach padajš liczby od 90 do 155 tys. ha ziemi. Z obliczeń ks. prof. Walencika wynika, że państwo zajęło w sumie w Polsce centralnej ok. 144 tys. ha ziemi, która należała do wszystkich zwišzków wyznaniowych. Skšd się wzięły owe 144 tys. ha? – Z danych Urzędu ds. Wyznań oraz informacji Ministerstwa Finansów o podatku gruntowym płaconym przez Koœcioły i zwišzki wyznaniowe w 1965 r. wynika, że łšcznie posiadały one 33 675 ha gruntów, z tego 32 tys. ha ziemi było własnoœciš Koœcioła katolickiego. Odejmujemy to od 177 tys. ha gruntów, które posiadały przed przejęciem przez państwo wszystkie zwišzki wyznaniowe – wylicza ks. Walencik. Wynik to właœnie 144 tys. ha. Szacuje się, że z tego 138 tys. należało do Koœcioła katolickiego. Bardziej skomplikowana sytuacja była na ziemiach zachodnich i północnych. W 1946 r. władze uznały, że polskie parafie, klasztory sš właœcicielami nieruchomoœci, które przed 1939 r. należały do niemieckiego Koœcioła. Jednak w 1959 r. Sšd Najwyższy orzekł, że Koœciół w Polsce nie jest podmiotem prawa publicznego, a w zwišzku z tym majštek niemieckich parafii i klasztorów przechodzi na własnoœć państwa. Koœciół zachował na tych terenach mniej niż 300 hektarów. Sytuacja się zmieniła, gdy na czele PZPR stanšł Edward Gierek. W czerwcu 1971 r. Sejm przyjšł ustawę uwłaszczeniowš. W ten sposób Koœciół katolicki stał się prawowitym właœcicielem na Ziemiach Odzyskanych 4700 poniemieckich koœciołów i kaplic, ok. 1500 innych budynków (klasztorów, plebanii, wikarówek, organistówek) oraz 830 ha ziemi (inne Koœcioły i zwišzki wyznaniowe otrzymały ok. 170 budynków, w tym 100 koœciołów oraz kilkadziesišt ha ziemi). W 1973 r. Koœciół uzyskał jeszcze 629 nieruchomoœci (inne Koœcioły 33). Nie był to cały majštek pozostawiony przez Koœciół niemiecki. [srodtytul]Państwo oddaje [/srodtytul] 17 maja 1989 r. Sejm przyjšł ustawę o stosunku państwa do Koœcioła katolickiego, która po pierwsze uznała, że wszystkie nieruchomoœci posiadane przez Koœciół sš jego własnoœciš. Po drugie została powołana rzšdowo -koœcielna Komisja Majštkowa, która w tzw. trybie regulacyjnym miała przywrócić koœcielnym osobom prawnym ich własnoœć zabranš przez państwo m.in. z pogwałceniem ustawy z 20 marca 1950 r. (czyli gwarantujšcej pozostawienie gospodarstw koœcielnych do 50 albo 100 ha). Ustawa bowiem nie została zniesiona i co może wydać się dziwne, obowišzuje do dzisiaj. Przewidywano, że komisja, w której zasiadło po szeœciu przedstawicieli strony państwowej i koœcielnej, zakończy prace w kilka miesięcy. Do komisji do końca 1992 r. wpłynęło 3063 wniosków o zwrot nieruchomoœci, z których jedna pišta (666) została odrzucona. Na orzeczenie wcišż czeka 215 wniosków. Na poczštku w orzeczeniach komisji obowišzywała zasada: hektar za hektar. W 2001 r. Komisja Wspólna Rzšdu i Episkopatu ustaliła, że Komisja Majštkowa przyjmie zasady obowišzujšce w ustawie o gospodarce nieruchomoœciami, czyli że podstawš ustalenia wysokoœci odszkodowania – zarówno w formie nieruchomoœci zamiennej, jak i wypłacanych pieniędzy – jest wartoœć koœcielnej nieruchomoœci w dniu przejęcia, a obliczona według cen obowišzujšcych w dniu orzekania o odszkodowaniu. To skomplikowało proces oddawania nieruchomoœci. Komisja w cišgu niemal 20 lat zwróciła Koœciołowi 60 771 ha ziemi, w tym 1,5 tys. ha lasów. Koœciół odzyskał także 490 budynków i lokali, m.in. 26 szkół, 19 szpitali, dziewięć przedszkoli, osiem domów dziecka, dawny Dom Katolicki im. Piusa XI przy ul. Nowogrodzkiej w Warszawie (dziœ Teatr Muzyczny Roma, a przed wojnš siedziba centrali Akcji Katolickiej). W sprawach, w których zwrot własnoœci nie był możliwy, komisja przyznała odszkodowania i rekompensaty – 107, 5 mln zł. [srodtytul]Decyzje polityczne [/srodtytul] Koœciół katolicki uzyskał także możliwoœć otrzymania ziemi rolnej na ziemiach zachodnich i północnych. Umożliwiła to w 1991 r. nowelizacja ustawy o stosunku państwa do Koœcioła katolickiego i dodanie do niej art. 70a. Upoważniono wojewodów na tych ziemiach do przekazywania gruntów rolnych koœcielnym osobom prawnym pod warunkiem, że po pierwsze wielkoœć gospodarstwa parafialnego nie przekroczy 15 ha, diecezji i seminariów – 50 ha, a gospodarstw zakonnych – 5 ha, chyba że prowadzš one działalnoœć charytatywno-opiekuńczš lub oœwiatowo-wychowawczš – wówczas obszar ich może wynosić do 50 ha. Po drugie grunty te mogły pochodzić wyłšcznie z Zasobów Własnoœci Rolnej Skarbu Państwa. Dlaczego uchwalono tę nowelę? Otóż, po 1989 r. episkopat wystšpił do Sšdu Najwyższego o anulowanie jego orzeczenia z 1959 r., w wyniku którego cały poniemiecki majštek koœcielny na ziemiach północnych i zachodnich stał się własnoœciš państwa. Pod wpływem nacisków politycznych Koœciół wycofał ten wniosek. Obawiano się, że orzeczenie korzystne dla Koœcioła spowoduje lawinę wniosków o zwrot majštku na Ziemiach Odzyskanych. W latach 70. Koœciół przejšł tam częœć poniemieckiego majštku koœcielnego. Rzšd Jana Bieleckiego w zamian za wycofanie wniosku i jako częœciowš rekompensatę zaproponował uzupełnienie ustawy z 1989 r. o art. 70a. W uzasadnieniu ustawy rzšd przewidywał, że gdyby wszystkie koœcielne osoby prawne na Ziemiach Odzyskanych wystšpiły o przekazanie, to maksymalnie dostałyby ok. 30 tys. ha ziemi rolnej. Rzšd przedstawiał to jako częœciowš rekompensatę za 220 tys. ha utraconych na wschodzie. Według informacji MSWiA z 2005 r. wszystkie zwišzki wyznaniowe – taki przepis istnieje bowiem w pozostałych ustawach wyznaniowych – uzyskały w ten sposób 39,5 tys. ha gruntów. W 2006 r. na wniosek rzšdu Komisja Wspólna Rzšdu i Episkopatu rozszerzyła działanie komisji na tereny ziem północnych i odzyskanych. Była to decyzja komisji, a nie parlamentu. [srodtytul]Ile Koœciół odzyskał [/srodtytul] W sumie po 1989 r. Koœciół katolicki uzyskał od Agencji Nieruchomoœci Rolnych 76 tys. ha ziemi. To jest to, co otrzymał w ramach uwłaszczenia, orzeczeń Komisji Majštkowej i decyzji wojewodów. Poza tym szacuje się, że od kilku do kilkunastu tysięcy ha ziemi otrzymał od jednostek samorzšdu terytorialnego, co w sumie może dawać ok. 90 tys. ha ziemi. W Polsce centralnej, gdzie Koœciół utracił ok. 140 tys. ha ziemi, odzyskał około połowy gruntów (od 90 tys. ha należy odliczyć ok. 30 tys., które mógł uzyskać na Ziemiach Odzyskanych). Natomiast w ocenie Czesława Janika ze Stowarzyszenia Neutrum Koœciół uzyskał w sumie ok. 97 tys. ha ziemi – 60 tys. ha z komisji i 37 tys. ha od wojewodów. Nie uwzględnia on jednak, że częœć majštku odzyskały inne Koœcioły lub zwišzki wyznaniowe. [srodtytul]Ile posiada [/srodtytul] Ile w tej chwili ziemi posiada Koœciół? Dokładnie nie wiadomo. Nie ma takich danych ani GUS, który nie ma możliwoœci wyodrębnienia z ogólnej liczby gospodarstw tych, które prowadzi Koœciół, ani MSWiA czy resort rolnictwa, ani episkopat. Każda diecezja stanowi lokalny Koœciół i nie ma obowišzku informować o swoich finansach i majštku episkopatu. Autonomiczne sš także zgromadzenia zakonne. W opinii ks. prof. Walencika Koœciół posiada dziœ ok. 100 tys. hektarów. – Zakładajšc, że Koœciół katolicki przed 1989 rokiem miał 32 tys. ha, Agencja Nieruchomoœci Rolnych przekazała 76 tys. ha, to daje 108 tys. ha – wylicza.– Do tego dodajmy od kilku do kilkunastu tysięcy hektarów przekazanych Koœciołowi przez jednostki samorzšdu terytorialnego, to daje w sumie ok. 120 tys. ha. Ale kilkanaœcie tysięcy hektarów Koœciół sprzedał albo przekazał, jak np. w Katowicach, by ludzie mogli wykupić mieszkania w blokach, które w czasach PRL postawiono na koœcielnej ziemi. By odpowiedzieć na pytanie, ile Koœciół stracił, a ile odzyskał majštku, należałoby dokonać m.in. dokładnej wyceny majštku odebranego, oszacować korzyœci, jakie przyniósłby Koœciołowi w czasie, gdy ten nie mógł z niego korzystać, a następnie wycenić majštek oddany. Takimi obliczeniami nie dysponuje dzisiaj nikt. [ramka][srodtytul]Taca, pensje katechetów i dotacje[/srodtytul] Głównym Ÿródłem utrzymania Koœcioła pozostajš taca, datki wiernych i darowizny. Koœcielne osoby prawne prowadzš też działalnoœć gospo-darczš – w tym dzierżawiš i wynajmujš nieruchomoœci. Otrzymujš także dotacje z budżetu na Fundusz Koœcielny, dofinansowanie kilku uczelni, pensje dla duchownych katechetów (15 144 osoby), kapelanów wojskowych (131), policyjnych (19), straży pożarnej (16), straży granicznej (10) i BOR (3). Koœciół prowadzi: 5500 oœrodków pomocy społecznej (m.in. 61 szpitali, 272 ambulatoria, 241 domów opieki dla ludzi starych i chorych, 548 domów dziecka, 68 żłobków, 1905 centrów edukacji społecznej i reedukacji); 530 szkół, w których kształci się 56 997 uczniów, 489 przedszkoli, do których uczęszcza ponad 23 tys. dzieci. [b]Dopłaty z budżetu w 2010 r.:[/b] [ul]Fundusz Koœcielny [li]– 90 956 626 zł;[/li] [li]dofinansowanie wyższych uczelni: KUL (uczelnia œwiecka) – 134 376,9 tys. zł, Papieski Uniwersytet JP II w Krakowie – 20 858,2 tys. zł; Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna Ignatianum [/li] – 11 877,5 tys. zł, Papieski Wydział Teologiczny w Warszawie – 4 924,4 tys. zł, Papieski Wydział Teologiczny we Wrocławiu - 5 815,5 tys. zł [/ul] [i]—e.cz., i.k.[/i][/ramka] [b]Komentarz Ewy K. Czaczkowskiej dla tv.rp.pl[/b]
ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL