Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Historia

"Sfinks", czyli Hertz

Aleksander Hertz (1879 – 1928), założyciel wytwórni filmowej Sfinks
Zbiory ŻIH
W zaraniu XX w. i w okresie międzywojennym większoœć przedsiębiorstw i wytwórni filmowych była założona i prowadzona przez Żydów. Także większoœć filmów, które przeszły do historii kinematografii polskiej do 1939 r., realizowali i reżyserowali Żydzi.
Za pioniera polskiej kinematografii uważa się bezspornie Aleksandra Hertza (1879 – 1928). Była to postać osobliwa. Do 1908 r. był kierownikiem jednego z oddziałów Banku Dyskontowego i współzałożycielem Zwišzku Pracowników Bankowych (1905). Sympatyzował z Polskš Partiš Socjalistycznš, której udostępniał swoje mieszkanie na konspiracyjne zebrania, na których bywał Józef Piłsudski (ukrywajšcy się czasami w mieszkaniu Hertza) i inni przywódcy partii. Był kilkakrotnie aresztowany i wydalony z kraju. Po powrocie do kraju w 1909 r. dał upust swojej fascynacji kinematografiš i założył, wspólnie z Alfredem Silberlastem (Alfred Niemirski), Józefem Koernerem i M. Zukerem, Warszawskie Towarzystwo Udziałowe Sfinks, poczštkowo będšce przedstawicielstwem francuskiej wytwórni filmowej, należšcej do Żydów francuskich Pathé-Natan-Fr?res.
Kierował tym przedsiębiorstwem Hertz, człowiek popularny w œwiecie artystycznym. Opowiadano o nim liczne anegdoty. Miał ambicje spolszczenia wyrazów obcych, na przykład kinematograf proponował zastšpić okreœleniami „ruchobraz”, „widzialnia” itp. dziwolšgami. Założenie przez tę spółkę kinematografu Sfinks przy ulicy Marszałkowskiej 116 było impulsem do wszczęcia przez niš produkcji filmowej. Zorganizowano atelier, laboratoria, grupę operatorów z najlepszym wówczas Stanisławem Sebelem na czele. Poczštkowo firma zajmowała się dorabianiem polskich napisów do zagranicznych filmów i kręciła kronikę aktualnoœci – pierwszym zarejestrowanym wydarzeniem był... wzlot aeroplanu w Warszawie w listopadzie 1909 r. Hertz kierował wytwórniš, był producentem, scenarzystš i reżyserem większoœci filmów. W 1911 r. Hertz realizuje swój pierwszy film według powieœci Stefana Kiedrzyńskiego „Słodycz grzechu”. Przed tym, jak wspomniano, wytwórnia realizowała małe filmy stanowišce raczej technicznš nowinkę. Od tej tendencji Hertz odszedł, pragnšc swoim filmom nadać bardziej ambitny, artystyczny kształt, czego dowodem stawało się angażowanie najwybitniejszych polskich aktorów. [ramka]W 1911 r. Hertz realizuje swój pierwszy film według powieœci Stefana Kiedrzyńskiego „Słodycz grzechu”. Przed tym wytwórnia realizowała małe filmy stanowišce raczej technicznš nowinkę. Od tej tendencji Hertz odszedł, pragnšc swoim filmom nadać bardziej ambitny, artystyczny kształt, czego dowodem stawało się angażowanie najwybitniejszych polskich aktorów [/ramka] Trzy lata przed wybuchem I wojny œwiatowej nastšpił wielki rozwój Towarzystwa Sfinks. Wielki sukces odniosły pierwsze ambitne filmy tej wytwórni – „Meir Ezofowicz” według Orzeszkowej i „Aszantka” (noszšcy także tytuł „Wykolejeni”) według Włodzimierza Perzyńskiego, m.in. ze Stefanem Jaraczem. Sukcesem kasowym, co było ważne, ponieważ filmy realizowano przy finansowym współudziale właœcicieli kin, był także film „Edukacja Bronki” według Stefana Krzywoszewskiego, a szczególnie duży dochód przyniósł film „Przesšdy”, raczej kicz w stylu „Trędowatej”, według scenariusza samego Hertza z Mariš Dulębš i Wł. Grabowskim w rolach głównych. W atelier wytwórni Sfinks na Mokotowskiej przy placu Zbawiciela był stale ruch. W czasie I wojny œwiatowej zrealizowano szereg filmów z aktorami tej miary, co Wł. Grabowski, J. Węgrzyn, K. Junosza-Stępowski, Halina Bruczówna i wielu innych. Artystyczna intuicja Hertza odkryła dla filmu Polę Negri (Apolonia Chałupiec) i Lię Marę, które wkrótce stały się gwiazdami o œwiatowym rozgłosie. Sensacjš w czasie trwania wojny był film „Z tajemnic ochrany”. Pola Negri i Wojciech Brydziński wystšpili w filmie „Żona”, którego premiera odbyła się w kinie Apollo. W 1915 i 1916 r. miały swoje premiery także inne filmy wytwórni Sfinks, jak: „Skandal w eleganckim œwiecie”, „Zaczarowane koło”, „Chcemy męża” (wznawiany pod tytułem „Trzy córki na wydaniu”, „Warszawka”), „Wœciekły rywal”. Duży sukces odniósł film „Studenci” ze znakomitš obsadš: Pola Negri, Kazimierz Junosza-Stępowski, Józef Węgrzyn i inni. W latach 1917 – 1918, mimo trwania wojny, wytwórnia Hertza wyprodukowała aż 13 filmów, bardziej nawet ambitnych niż przedtem, w tym z cyklu „Tajemnice Warszawy” („Arabella”, „Pokój nr 13”, „Tajemnica Alej Ujazdowskich”). Obok filmów o tematyce historyczno-politycznej („Carat i jego sługi”, „Carska faworyta”) produkowano także melodramaty („Melodie duszy”, „Sezonowa miłoœć”) i komedie („Rozporek i S-ka”). We wszystkich tych filmach grał kwiat aktorstwa polskiego. [i]Marian Fuks - profesor historii, były dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego[/i]
ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL