Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Literatura

Mšdrość, proroctwa i boskie natchnienie

Scholia do delfickiej podróży Staniewskiego: Sybilla w Łazienkach i Pytja w Gardzienicach. Esej Yany Sistovari, Oxford University
Włodzimierz Staniewski, niczym Sybilla, przemienia zamierzchłš przeszłoœć w przepowiednię nowej teatralnej przyszłoœci. Jego nowy projekt – seria oratoriów na motywach tekstów proroctw i przepowiedni – to kolejna wyprawa w głšb niezbadanych obszarów Antyku. „Prorocze" oratoria poprzedziły „Metamorfozy", które tchnęły nowego ducha w muzykę antycznej Grecji, oraz „Elektra", gdzie cheironomia (sztuka gestu) stała się materiš nowej formy teatru Staniewskiego – „eseju teatralnego". Niestrudzony w poszukiwaniu siły witalnej teatru, Staniewski przedzierał się przez kolejne warstwy cywilizacji, aż trafił do centrum greckiego œwiata – do Delf. Położone wysoko nad Dolinš Pleistosu, między bliŸniaczymi szczytami Parnasu, miejsce to ma potężnš moc (dynamis), która przez stulecia przycišgała ludzi pragnšcych usłyszeć objawienie wyroczni – głos Apollina, największego proroka wœród bogów, przemawiajšcego ustami swej kapłanki Pytii. Nad œwištyniš Apollina górujš monumentalne klify Phaedriades, a głęboko we wnętrzu ziemi drzemiš ogromne siły, które nadały kształt krajobrazowi i zdajš się wynosić podziemne jaskinie ku niebu. W 2008 roku Staniewski poprowadził tamtędy procesję złożonš z aktorów, filmowców i mieszkańców Delf: stromš œcieżkš przez szczyty Phaedriades do wielokomorowej Groty Korykejskiej, gdzie nakręcił scenę składania Ifigenii w ofierze do filmu „Ifigenia w A...".
Na długo przed przybyciem Apollina do Delf Grota Korykejska była miejscem kultu bożka Pana i Nimf kojarzonych z ekstatycznym transem i opętaniem. Groty często były miejscem natchnienia dla prorokiń takich jak Pytia czy Sybilla z Cumae. Stšd też wyprawa Staniewskiego po „iskrę bożš" prowadzi go niemal nieuchronnie z powrotem do Delf – tym razem do œwištyni Apollina. Na œcianie œwištyni widnieje 147 lapidarnych sentencji1 poœwięconych Apollinowi – ze słynnš maksymš „Poznaj samego siebie" [????? ?'????? przełożona na nowożytnš grekę jako gnothi s'auton] i „Nic ponad miarę" [????? ???? – mithen aghan] – i przypisywanych Siedmiu Mędrcom Greckim [sophoi], którzy żyli na poczštku VI w p.n.e. Pierwszš wyraŸnš wzmiankę o tym odnajdujemy u Platona, który wymienia Solona z Aten, Chilona ze Sparty, Periandera z Koryntu i czterech innych mędrców z miast Wschodu2. Byli oni nie tylko filozofami i poetami, angażowali się także w kierowanie państwem. Według Platona byli „ludŸmi doskonale wykształconymi"3. Mšdroœć ich rodziła się w duchu agnostycyzmu i przekazywana była w formie krótkich maksym, które miały skłaniać do refleksji, a także urzekać i porywać słuchaczy. Sentencje były „krótkie i zwarte [jak] œmiercionoœne pociski", „skręcone ze sobš jak cięciwa łuku, gdzie nawet drobny ruch wyzwala potężnš siłę". Sokrates nazywa je „osławionymi inskrypcjami", będšcymi na ustach wszystkich ludzi: „Poznaj samego siebie" i „Niczego za wiele"4. Siedmiu Mędrców „zebrało się i zadedykowało je – jako pierwsze owoce swych filozoficznych poszukiwań – Apollinowi, w jego delfickiej œwištyni, wypisujšc na niej maksymy, które sš na ustach wszystkich..."5. Ponieważ sophia (mšdroœć) oznacza wiele rodzajów wiedzy i umiejętnoœci (co znajduje potwierdzenie w pismach Platona), odnosi się ona także do kunsztu poety i jasnowidza oraz „wiedzy o bogach, człowieku i społeczeństwie, która jest dostępna jedynie mędrcom"6. Sophos (mędrzec) może doradzać w kwestiach moralnych, wykorzystujšc swoje oratorskie umiejętnoœci, a zarazem wywierać na słuchaczu wpływ emocjonalny i estetyczny: „Jej/jego «niepojęte moce – werbalne, muzyczne i teatralne – potrafiš pobudzać i umysł, i zmysły; olœnić i rozradować publicznoœć oraz wzbudzić nieodparte uczucia...» empatycznego zaangażowania i emocjonalnej ulgi – wywołać «œmiech i łzy», wzbudzić «litoœć i trwogę»"7. Od VI wieku p.n.e. 147 sentencji Siedmiu Mędrców (sophoi) służyło – jeszcze długo po upadku Bizancjum (1453 r.) – jako szkolny podręcznik greckiego œwiata8. W różnych bibliotekach i instytucjach znajdujš się też niezliczone niezredagowane manuskrypty „sentencji"; istniejš też trzy odmienne tradycje tekstowe9. Mniej znany jest fakt – który nadaje szczególnš dynamikę przedstawieniu Staniewskiego – iż sentencje były najprawdopodobniej wygłaszane na konkursach oratorskich odbywajšcych się w trakcie Panhellenistycznych igrzysk, na których spotykali się sophoi, oczarowujšc słuchaczy swymi wystšpieniami. Siedmiu Mędrców prawdopodobnie zapoczštkowało tradycję publicznych popisów filozoficznego magnetyzmu w wydaniu sofistów takich jak Protagoras, który według Platona „oczarowywał swych zwolenników niczym Orfeusz, a oni, zauroczeni, podšżali za jego głosem"10. Ideę istnienia zwišzku między głosem a wieszczš mocš wyroczni delfickiej rozwija Heraklit, filozof z VI w p.n.e., w najwczeœniejszej wzmiance o Sybilli: „Głos Sybilli, wydobywajšcy się z jej oszalałych ust i niosšcy słowa pełne powagi – bez jakichkolwiek ozdobników, czy złych emocji – rozbrzmiewa, za poœrednictwem boskiego natchnienia, przez tysišclecia"11. To wzajemne powišzanie pomiędzy magnetyzmem filozoficznym, mšdroœciš i głosem12 prowadzi nas do œwištyni w Delfach, gdzie Mędrcy wyryli maksymy – owoc swych przemyœleń – jako ofiarę złożonš Apollinowi. Sanktuarium staje się tym samym skarbnicš mšdroœci – mšdroœci usankcjonowanej mocš Apollina. Zarówno inskrypcje, jak i pieœni sš zatem istotnym œrodkiem służšcym głoszeniu i rozpowszechnianiu mšdroœci w rozwijajšcym się œwiecie Hellady, który zwracał się ku œwištyni delfickiej w poszukiwaniu religijnego przewodnictwa. Zainspirowany Delfami Staniewski daje temu pełen wyraz, przenoszšc marmurowš replikę delfickiego omphalosa – ze 147 sentencjami wyrytymi na nim przez greckš rzeŸbiarkę Christinę Papageorgiou – do Łazienek Królewskich i ustawiajšc jš przed Œwištyniš Sybilli. Omphalos lub – jak się mawia – „pępek", oznacza punkt, w którym dwa orły wysłane przez Zeusa spotkały się, aby wytyczyć centrum œwiata. Delficki omphalos znajduje się w miejscu, które najprawdopodobniej stanowiło œwištynny adyton, miejsce œwięte œwiętych przybytku Apollina, gdzie Pytia wygłaszała swe proroctwa. Teraz spocznie on przed Œwištyniš Sybilli w Łazienkach Królewskich. Być może pomysł przeniesienia symbolu centrum œwiata do Warszawy jest proroczy na wiele sposobów i œwiadczy o sile intuicji teatralnej Staniewskiego. Londyn, 19 maja 2013 r. tłumaczenie A.Dšbrowska Przypisy 1. Wyryte na œwištyni delfickiej, która została zbudowana pod koniec VI albo na poczštku V wieku p.n.e. Ich dokładne umiejscowienie jak i autorstwo pozostajš kwestiš nierozstrzygniętš. Nie mamy też pewnoœci, czy zostały umieszczone na œwištyni ze względu na swojš wagę we wczeœniejszej myœli hellenistycznej, czy też zyskały istotne znaczenie głównie ze względu na swoje umiejscowienie w œwištyni; Natomiast to, że funkcjonowały jako obiegowe „prawdy" w chwili umieszczania ich na œwištyni, i że ich obecnoœć w tym miejscu nadała im większego znaczenia, nasuwa się jako oczywisty wniosek. 2. Pittakos z Mityleny, Bias z Prieny, Kleobulos z Lindos, Tales z Miletu 3. Protagoras 343a do 343b; „Nic w nadmiarze" cytowane jest pięć razy w dziełach Platona—w czym trzy razy w połšczeniu z maksymš „Poznaj samego siebie". 4 Protagoras 342e 5. 343b 6. Kerferd, The Sophist Movement, 1981: 24; Gernet, L., The Anthropology of Ancient Greece, 1981. 7. Griffith, M. "Contest and Contradiction in Early Greek Poetry" w M. Griffith i D.J. Mastronade, red., Cabinet of the Muses: Essays on Classical and Comparative Literature in Honor of Thomas G. Rosenmeyer, 1990: 188-189. 8. ustanowione jako podstawa edukacji ateńskiej w czasach Pizystratydów (przed 514 p.n.e.) według Hipparchusa Platona 228c-229. 9. Sosiades, Klearchos, Anonim 10. Platon, Protagoras 315a. 11. DK 22B 92. Ten wysoce kontrowersyjny cytat Plutarcha to kontrargument dla mocy zaklęć, ale służy jako przykład mocy i rzetelnoœci wyroczni. Bezpoœrednio zaprzecza także ustalonemu poglšdowi, jakoby Sybilla, w przeciwieństwie do Pytii, która jest medium boga Apollina, mówiła własnym głosem. Sybille sš jasnowidzšce a Pytie sš medium (Parki). 12. Idea istnienia zwišzku pomiędzy głosem a œwištyni w Delfach pochodzi sprzed okresu budowy kamiennej œwištyni Apollina, która w poemacie, Paean 8 Pindara ( ok. 522-443 p.n.e.) zastšpiła œwištynię z bršzu.
ródło: materiały prasowe

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL