Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Sędziowie i sšdy

Dariusz Pawłyszcze - Nowe zasady przydziału spraw sšdowych sš klarowne

Nowelizacja na pierwszy plan wysunęła przydział sprawy danemu sędziemu, a nie przydział służbowy.
shutterstock
Konstrukcja systemu losowego wyklucza możliwoœć manipulacji bez pozostawienia œladów.

Obszerna nowelizacja prawa o ustroju sšdów powszechnych wprowadziła losowy przydział spraw (art. 47a usp) i niezmiennoœć raz ustalonego składu sšdu (art. 47b usp). Muszš być stosowane łšcznie.

Obydwie zasady zostały zamieszczone w usp, a nie w ustawach normujšcych procedury sšdowe, wydaje się więc, że ich naruszenie powinno rodzić wyłšcznie odpowiedzialnoœć służbowš lub dyscyplinarnš, bo podstawy apelacji regulujš ustawy procesowe, a w nich tylko art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. przewiduje naruszenie zasady niezmiennoœci składu jako podstawę do uchylenia wyroku.

Przed wejœciem w życie nowelizacji ukształtowała się wykładnia, iż wyłšcznie przydział służbowy daje sędziemu prawo i obowišzek orzekania w sprawach wniesionych do sšdu, do którego został przydzielony. Zmiana sšdu oznaczała natychmiastowš utratę prawa do orzekania w poprzednim sšdzie, co w sprawach karnych wymuszało prowadzenie procesów od poczštku. Delegowano więc sędziego do poprzedniego sšdu, by dokończył rozpoczęte sprawy.

Nowelizacja na pierwszy plan wysunęła przydział sprawy danemu sędziemu, a nie przydział służbowy. Dokończenie sprawy już nie wymaga delegacji. Odwrotnie, po zmianie miejsca służbowego tylko kolegium sšdu może zwolnić sędziego z obowišzku orzekania w przydzielonych mu sprawach. Natomiast do prezesa sšdu należy decyzja, czy nieobecnego sędziego ma zastšpić ktoœ z planu zastępstw, czy też charakter nieobecnoœci uzasadnia nowy przydział.

Ustawa przewiduje tylko przydział losowy jako zasadę oraz sędziemu dyżurujšcemu w chwili wpływu sprawy.

Nie do sfałszowania

Konstrukcja systemu losowego wyklucza możliwoœć manipulacji bez pozostawienia œladów.

Sprawy sš wprowadzane do systemu za poœrednictwem aplikacji System Losowego Przydziału Spraw (SLPS), dostępnej z komputerów w wewnętrznych sieciach sšdów. Po godzinach pracy sšdu SLPS kolejno zajmie się każdym wydziałem w Polsce i dokona przydziału wprowadzonych spraw. W tym celu sprawy wprowadzone w danym dniu zostanš ułożone w losowej kolejnoœci, a następnie program przydzieli kolejno każdej sprawie liczbę. Przypisana sprawie liczba losowa jest dzielona przez liczbę sędziów bioršcych udział w losowaniu, a reszta z dzielenia wyznacza numer sędziego na liœcie.

Teoretycznie istnieje możliwoœć podłšczenia fałszywego generatora liczb losowych lub dokonania podmiany liczb. Ewentualny manipulator nie zna jednak kolejnoœci ułożenia spraw do losowego przydziału i nie wiedziałby, w której z wielu spraw wprowadzonych w danym dniu sfałszował wynik losowania. Ustawienie fałszywego generatora na przydzielanie każdej sprawie tej samej liczby również nie umożliwia przyznania sprawy upatrzonemu sędziemu, bo przy każdej sprawie kolejnoœć sędziów na liœcie się zmienia.

Kolejnš, hipotetycznš możliwoœciš manipulacji jest wprowadzenie, a następnie usunięcie danych majšcych wpływ na listę sędziów bioršcych udział w losowaniu oraz wymazanie z pamięci systemu danych o tej nielegalnej operacji. Jednakże system będzie rejestrował wszystkie czynnoœci użytkowników i każdy użytkownik sieci sšdowej – sędzia lub inny pracownik – za pomocš specjalnej przeglšdarki będzie mógł łatwo wykryć wprowadzenie i usunięcie jakichkolwiek danych. Oczywiœcie osoba majšca dostęp do serwera może usunšć z rejestru zdarzeń zarówno wprowadzenie nieobecnoœci, jak i ich usunięcie, lecz przeprowadzenie takiej operacji zawsze pozostawia œlady. Wszystkie zapisy zdarzeń w systemie sš wzajemnie powišzane. Na przykład usunięcie logo dotyczšcych wprowadzenia nieobecnoœci utworzy lukę w numeracji następnych zdarzeń w systemie.

SLPS nie będzie jedynym centralnym system informatycznym rejestrujšcym zdarzenia majšce znaczenie prawne. Znacznie istotniejsze sš elektroniczne księgi wieczyste i krajowy rejestr sšdowy. Można sobie wyobrazić wprowadzenie do elektronicznej księgi wieczystej fałszywego wpisu o zmianie właœciciela nieruchomoœci, a następnie sprzedaż przez fałszywego właœciciela. Rękojmia wiary publicznej ksišg wieczystych chroniłaby nabywcę przed roszczeniami oszukanego właœciciela. W elektronicznych księgach wieczystych nigdy nie doszło do sfałszowania wpisu. Oszustwa w obrocie nieruchomoœciami sš popełniane w tradycyjny sposób: nieruchomoœci bywajš sprzedawane przez osoby posługujšce się ukradzionymi lub fałszywymi dokumentami właœciciela.

Zewnętrzna lub wewnętrzna ingerencja w SLPS jest daleko mniej prawdopodobna niż nielegalna ingerencja w przydział spraw w obecnym systemie opartym na alfabetycznej liœcie sędziów.

Zarzšdzanie przydziałem

Zadaniem SLPS jest również zarzšdzanie przydziałem tak, aby był zgodny z prawem. Służy temu kilka narzędzi: obliczanie przez system obcišżenia danego sędziego, obcišżenia wynikajšcego z wylosowania danej sprawy oraz podział spraw na kategorie.

Przydział spraw jest oparty na wskaŸnikach procentowego udziału w przydziale. Podstawš jest wskaŸnik 100 proc. Osoby pełnišce funkcje majš zmniejszone wskaŸniki (np. przewodniczšcy wydziału 50 proc.). Także sędziowie specjalizujšcy się w okreœlonych kategoriach spraw mogš mieć zmniejszone wskaŸniki w pozostałych. SLPS umożliwi odrębne wprowadzenie wskaŸników w każdej kategorii. Dlatego nie będzie możliwe wprowadzenie specjalizacji niepokrywajšcej się z podziałem na kategorie. SLPS przelicza każdš wylosowanš sprawę współczynnikiem będšcym odwrotnoœciš wyrażonego ułamkiem wskaŸnika procentowego. W losowaniu biorš udział tylko ci sędziowie wydziału, którzy dotychczas wylosowali najmniej spraw. Wyodrębnienie częœci losujšcej sędziów zapewnia przydział zgodny ze wskaŸnikami procentowymi.

SLPS nie będzie przydzielał spraw w trakcie urlopu lub choroby sędziego (przy nieobecnoœciach przekraczajšcych trzy dni robocze). Jednakże w okresie wakacyjnym w wydziale niekiedy pracuje ok. 1/4 sędziów i jeden sędzia otrzymywałby sprawy normalnie rozkładajšce się na czterech. Natomiast nieobecnoœć pojedynczych sędziów w okresie pozawakacyjnym w znikomym stopniu zwiększałaby obcišżenie pozostałych. Rozwišzaniem jest rozliczanie nieobecnoœci w skali roku w taki sposób, aby uniezależnić wielkoœć przydziału od okresu, w którym doszło do nieobecnoœci.

W czasie nieobecnoœci SLPS nie przydziela sędziemu spraw, więc po powrocie przy każdej sprawie będzie go umieszczać wœród sędziów losujšcych. Dopiero gdy sędzia zrówna się w liczbie przydzielonych spraw w danej kategorii z innymi, będzie umieszczany w puli losujšcej tylko przy częœci spraw. Ponieważ SLPS dšży do wyrównania liczby przydzielonych spraw odrębnie w każdej kategorii, konieczne sš przeliczniki zapewniajšce właœciwe proporcje przydziału. W skali roku rezultatem takiego przeliczania spraw będzie stosunek liczby spraw przydzielonych danemu sędziemu do liczby spraw przydzielonych innemu sędziemu równy stosunkowi dni roboczych, w których ci sędziowie pełnili służbę.

Rozliczanie nieobecnoœci w skali roku zapewnia niezależnoœć przydziału od tego, w którym okresie roku nastšpiła nieobecnoœć. Nie będzie istotne, czy w okresie nieobecnoœci wpływ spraw był większy czy mniejszy od przeciętnego i ilu sędziów było jednoczeœnie nieobecnych w wydziale.

Sprawy się zważy

System zawiera też możliwoœć przeliczania przydzielonych spraw zależnego od wagi sprawy. Obecnie przed nadmiernym obcišżeniem ma chronić odrębne losowanie w każdej z kategorii spraw. W przyszłoœci możliwoœć przypisania wagi sprawie jeszcze przed losowaniem umożliwi rezygnację z odrębnego losowania w poszczególnych kategoriach. Równe obcišżenie będzie osišgane dzięki wagom przypisanym poszczególnym rodzajom spraw. Wylosowanie sprawy o większej wadze będzie równoważne wylosowaniu kilku spraw o mniejszych wagach. Możliwe będzie zwiększenie wagi, jeœli w toku procesu wystšpi zdarzenie czynišce danš sprawę bardziej pracochłonnš od przeciętnej sprawy danego rodzaju, lub jej zmniejszenie, jeœli sprawa zakończy się np. umorzeniem postępowania. Wprowadzenie wag spraw stworzy możliwoœć podziału na kategorie realizujšcego inne cele, np. bardziej elastycznego systemu specjalizacji sędziów.

Składy wieloosobowe

Częœć spraw, przede wszystkim rozpoznawanie apelacji, wymaga składu trzech sędziów. SLPS utworzy tyle składów trójkowych, że każdy sędzia będzie uczestniczył w trzech różnych trójkach. Po wylosowaniu sprawy przez sędziego referenta system przydzieli sprawę do jednej z trzech trójek, w skład których wchodzi sprawozdawca. Po pewnym czasie, okreœlonym przez przewodniczšcego wydziału (nie dłuższym niż szeœć miesięcy), SLPS utworzy na nowo składy trójkowe według tej samej reguły. Składy trójkowe wyznaczone przez SLPS będš tworzone wyłšcznie w celu przydzielenia sprawy. Czas rozpoznania będzie oczywiœcie zależał do stanu zaległoœci w wydziale. W SLPS będzie techniczna możliwoœć rozdzielenia przydziału sprawy sędziemu sprawozdawcy i przydzielenia jej do konkretnego składu trzech sędziów, co będzie miało znaczenie w wydziałach z dużš zaległoœciš. Wylosowanie sprawozdawcy niezwłocznie po wpłynięciu sprawy zapewnia, że sprawa ma odpowiedzialnego za niš sędziego, który może podejmować czynnoœci niewymagajšce składu trzyosobowego. Dopiero gdy nadchodzi czas wyznaczenia rozprawy, sprawozdawca skieruje sprawę do SLPS w celu wskazania jednego z trzech możliwych składów, w których uczestniczy sędzia sprawozdawca.

Artykuł 47a § 1 usp wymaga losowego przydziału spraw tylko sędziom i asesorom sšdowym. Przepis nie stanowi o ławnikach. W tym zakresie art. 41 § 1 pkt 2 usp odsyła do przepisów wykonawczych. W sprawach karnych projektuje się w pełni losowy przydział ławników. W sprawach tych od dawna obowišzuje zasada niezmiennoœci składu, a ponadto co do zasady na jeden dzień sędzia wyznacza tylko jednš sprawę z udziałem ławników. Dlatego nie będzie problemów organizacyjnych.

W pozostałych rodzajach spraw na jednš sesję jest wyznaczanych wiele spraw z udziałem ławników. Oczywiœcie w SLPS można przewidzieć możliwoœć wylosowania tej samej pary ławników do grupy spraw wyznaczonych na jednš sesję, lecz nie wszystkie zostanš zakończone na pierwszym posiedzeniu. Połšczenie w pełni losowego przydziału ławników do sprawy i niezmiennoœci raz przydzielonych ławników okazuje się trudne. Dlatego projektuje się podział ławników na grupy losowo przypisane do sędziego. Sędziowie jako optymalnš liczbę wskazujš szeœciu ławników podzielonych na trzy pary. Wtedy mogš tak układać sesje, aby na jednej sesji były sprawy z najwyżej dwiema parami ławników. Po wyczerpaniu limitu 12 sesji rocznie następowałby przydział następnej grupy ławników. Wcišż jest przedmiotem prac studyjnych, czy w razie losowego przypisywania sędziemu grupy ławników sędzia sprawozdawca samodzielnie wybierałby parę ławników do sprawy, czy byłaby losowana z danej grupy ławników.

Plan dyżurów

Z losowego przydziału zostały wyłšczone sprawy przydzielane sędziemu pełnišcemu dyżur. Plan dyżurów, stanowišcy odmiennš od losowego regułę przydziału spraw, należy odróżnić od planu zastępstw stosowanego w razie koniecznoœci pilnego rozpoznania sprawy za sędziego nieobecnego.

Na podstawie art. 41 § 1 pkt 2 usp sprawy przydzielane zgodnie z planem dyżurów okreœli regulamin. Projekt zakłada przydzielanie w tym trybie spraw, których rozpoznanie powinno nastšpić w czasie 72 godzin, lecz z wyłšczeniem spraw o nadanie klauzuli wykonalnoœci. Plan dyżurów znajdzie zastosowanie przede wszystkim w sprawach o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Te sprawy od dawna były przydzielane zgodnie z planem dyżurów mimo braku ustawowej podstawy do ich sporzšdzania. Dopiero ustawowe uregulowanie planu dyżurów ustawš z 12 lipca 2017 r. spowodowało obawy o nadużycia, np. poprzez wnoszenie przez prokuratorów wniosków o tymczasowe aresztowanie w dniach, w których dyżur pełni sędzia znany z „ciężkiej ręki" w stosowaniu aresztu. Należy jednak pamiętać, że zażalenie na aresztowanie rozpoznaje skład trzech sędziów, po 1 stycznia 2018 r. wyłaniany losowo.

Dariusz Pawłyszcze jest dyrektorem Departamentu Kadr i Organizacji Sšdów Powszechnych i Wojskowych w Ministerstwie Sprawiedliwoœci

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL