Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Rzecz o historii

Wiosna 1919 r.: Stan graniczny

Centralne Archiwum Wojskowe
Przesšdzone zostajš zachodnie granice Rzeczpospolitej. Wschodnie ziemie natomiast stajš w ogniu: ma decydować siła.

 

Koncepcja federacyjna Józefa Piłsudskiego, którš formułuje, wchodzšc do Wilna wraz z wojskiem, nie jest wspierana ani przez Sejm Ustawodawczy, ani przez polskich przedstawicieli na konferencję pokojowš (Romana Dmowskiego i Ignacego Jana Paderewskiego). Polska oferta dla Litwinów, Białorusinów i Ukraińców ani nie jest uznawana za pokojowš, ani się taka – mimo deklaracji – nie staje. Otwarte fronty z bolszewikami na północy i Ukraińcami na południu okreœlajš sytuację wojennš.

Postulowane w Sejmie objęcie przez Rzeczpospolitš ziem w granicach z 1772 roku rodzi ostry konflikt wewnętrzny, a jednoczeœnie wzmacnia wštpliwoœci Zachodu co do intencji Polaków wobec słabszych narodów na Wschodzie. Przyjęcie przez Polskę etnicznie polskich Wilna i Lwowa, których ententa jej odmawia, staje się zarzewiem głębokiego konfliktu na ziemiach wschodnich.

Roman Dmowski (prezes Komitetu Narodowego Polskiego) podczas posiedzenia Komitetu

Musimy przede wszystkim dowieœć, […] że plan, który mamy, jest to plan wytworzenia państwa silnego. [...] Jeżeli się mówi o potrzebie stworzenia państwa silnego, […] to nie można wymawiać wyrazu „federacja”. Federacja to jest słaboœć, a nie siła. […] Proszę, [...] byœmy przyjęli zasadę, że do państwa polskiego jednolitego, niepodzielonego na żadne polityczne jednostki, włšczymy tylko takie obszary, które nam zapewniš bezwzględnš przewagę narodowš w tym państwie.

Paryż, 2 marca 1919

[O niepodległš i granice. Komitet Narodowy Polski, protokoły posiedzeń 1917–1919, Warszawa 2007]

 

Z artykułu w „Czasie”

Rusini zawiadomili [1 marca] misję koalicyjnš we Lwowie, że zrywajš rozejm, zawarty z wojskami polskimi [26 lutego] i w niedzielę o godzinie 5.00 rano rozpoczynajš bombardować miasto Lwów. [...]

Państwo polskie, majšce obecnie pewnš ulgę na swoich kresach zachodnich – co prawda, o ile Czesi i Niemcy dochowajš przypisanego im rozejmu – powinno teraz wytężyć całš swojš uwagę na kresy wschodnie. Lwów znajduje się znowu w niebezpieczeństwie, a strata jego byłaby dla nas największš katastrofš, jakš by wojna mogła przynieœć.

Kraków, 3 marca 1919

[„Czas” nr 56/1919]

Witold Kamieniecki (poseł Polskiego Zjednoczenia Ludowego) podczas posiedzenia Sejmu

Konieczne jest porozumienie się z ludami wschodu. Porozumienie, ich dobra wola i zgoda, to sš elementy, które w XX wieku sš koniecznoœciš. [...] Porozumienie z Litwinami i Białorusinami pozwala nam w stosunku do Rosji [...] żšdać przekreœlenia wszystkich traktatów podziałowych i powrotu do granic z 1772 roku.

Warszawa, 27 marca 1919

[Posiedzenie Sejmu Ustawodawczego z dnia 27 marca 1919, Warszawa 1919]

Feliks Perl (poseł Polskiej Partii Socjalistycznej) podczas posiedzenia Sejmu

Sš siły, które nas pchajš na wschód, na te nieokreœlone przestworza, na których mamy prowadzić politykę nie wiadomo czyich interesów, politykę imperializmu – albo wprost politykę lekkomyœlnš, awanturniczš. Polska historyczna w granicach roku 1772 dziœ byłaby dziwolšgiem, byłaby anachronizmem historycznym. [...] Mówi się o oparciu stosunków na nowoczesnych podstawach federacji. Zwrócę uwagę, że federalizm jest najtrudniejszš formš państwowš. [...] Wymaga przede wszystkim jednego warunku: poczucia jednoœci, […] ażeby obie strony uznały koniecznoœć federacji.

Warszawa, 27 marca 1919

[Posiedzenie Sejmu Ustawodawczego z dnia 27 marca 1919, Warszawa 1919]

Michał Römer (były legionista, działacz polityczny) w dzienniku

Wojna, zakończona w jesieni, nie zamarła. […] Wyrugowana z okopów, z linii frontów, z formalnej regularnej walki potęg zmilitaryzowanych, wlazła jak choroba w głšb społeczeństw ludzkoœci i przerodziła się w stan cišgłego chaosu, w jakieœ bellum omnium contra omnes [wojna wszystkich przeciw wszystkim]. […] Najbardziej charakterystyczne jest to olbrzymie zmaganie się dwóch œwiatów, dwóch metod rozwoju: œwiata burżuazji i starego ustroju narodów i państw, którymi rzšdzić chce i usiłuje Koalicja, i œwiata rewolucji, komunizmu i dyktatury proletariatu, na którego czele stoi bolszewicka Rosja. […]

W œwiecie pierwszym […] nie ma solidarnoœci w obliczu wspólnego niebezpieczeństwa – rewolucji. Miast wspólnych wysiłków, jest szarpanie się egoizmów i apetytów, zapładniajšcych nienawiœć i walki wzajemne. Na próżno koalicja usiłuje elementy tego œwiata łšczyć i znaleŸć im współżycia łożysko. Bijš się i szarpiš. Polacy z Czechami, jedni i drudzy z Niemcami, Polacy z Ukraińcami, Ukraińcy z Rumunami, Rumuni i Czesi z Węgrami, Jugosłowianie z Włochami itd. A w łonie każdego z tych społeczeństw, tkwišcych w œwiecie pierwszym, kiełkuje rewolucja.

Kolno k. Łomży, 1 kwietnia 1919

[Michał Römer, Dzienniki, t. 3]

 

Naczelnik Państwa Józef Piłsudski

Gdy oœwiadczyłem wyraŸnie panu [premierowi Ignacemu Janowi] Paderewskiemu, który jeszcze przed feriami sejmowymi wyjeżdżał [na konferencję pokojowš] do Paryża, że idę na Wilno i pytałem go, czy mu nie przeszkodzę w jego akcji dyplomatycznej, nastšpiła jak zwykle niewyraŸna dyskusja i życzenie powodzenia, w końcu zaœ obietnica decyzji telegraficznie z Paryża. Oœwiadczyłem, że tylko w razie kategorycznego żšdania z podaniem powodów cofnę zamierzony pochód.

Warszawa, poczštek kwietnia 1919

[Centralne Archiwum Wojskowe, Wojskowe Biuro Historyczne, sygn. I.400.1579]

 

Tytus Filipowicz (działacz polityczny, dyplomata) w raporcie dla premiera Ignacego Jana Paderewskiego

W Londynie, w Foreign Office [MSZ] stosunek do planu utworzenia wielkiej Polski (mapa Dmowskiego) jest niechętny. Państwo polskie, tak jak je tam pojmujš, ogranicza się do Polski etnograficznej. Taka Polska – mówili mi tam – mogłaby następnie wejœć w stosunek federacyjny z Litwš, nawet z Łotwš. Litwa winna otrzymać Wilno jako stolicę. Co do Białej Rusi – jest to wszak White Russia – więc Rosja ma tu pierwsze prawo jako do swego etnograficznego terenu. Zaœ Wołyń i Galicja Wschodnia winny raczej przypaœć Ukrainie, nie Polsce.

Paryż, 13 kwietnia 1919 [Archiwum Polityczne Ignacego Jana Paderewskiego, t. II, 1919–1921, Wrocław 1974]

 

Naczelnik państwa Józef Piłsudski w odezwie „Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego"

Wojsko Polskie, które z sobš przyprowadziłem, dla wyrzucenia panowania gwałtu i przemocy, dla zniesienia rzšdów krajem wbrew woli ludnoœci – wojsko niesie Wam wszystkim wolnoœć i swobodę. Chcę dać Wam możnoœć rozwišzania spraw wewnętrznych, narodowoœciowych i wyznaniowych tak, jak sami tego sobie życzyć będziecie, bez jakiegokolwiek gwałtu lub ucisku ze strony Polski.

Wilno, 22 kwietnia 1919

[Józef Piłsudski, Pisma zbiorowe, t. 5, Warszawa 1937]

 

Premier, minister spraw zagranicznych i delegat Polski na konferencji pokojowej Ignacy Jan Paderewski podczas posiedzenia Sejmu

Konferencja pokojowa, […] uznajšc koniecznoœć naszej przeciwko bolszewikom obrony, nie życzy sobie dalszej wojny na żadnym froncie. [...] Nalegano, ażeby powstrzymać ofensywę [w Galicji Wschodniej]. Atoli Ukraińcy [...] 12 [maja] w południe napadli na nas podstępnie koło Ustrzyk. (głosy: Hańba!) i obrzucili miasto Sanok bombami z aeroplanów. (głosy: Hańba!). [...]

14 maja przerwałem telegraficznie wszystkie rokowania pokojowe (głosy: Słusznie, brawo!) – uważałem bowiem, że wobec zachowania się Ukraińców o rozejmie mowy być już nie może. [...] Nasza wyprawa w Galicji Wschodniej nie jest żadnš wojnš, tylko akcjš przeciw-bandyckš. [...] Upraszam Wysoki Sejm o uchwalenie autonomii dla Galicji Wschodniej.

Warszawa, 22 maja 1919

[Posiedzenie Sejmu Ustawodawczego z dnia 22 maja 1919, Warszawa 1919]

Ignacy Daszyński (przewodniczšcy Polskiej Partii Socjalistycznej) podczas posiedzeń Sejmu

Układamy stosunki między nami a Rusinami, nie pytajšc Rusinów o zgodę. Macie uchwalić autonomię dla Rusinów. Jakim prawem? Prawem chyba silniejszego. Bo jeżeli panowie mówicie, że tam jest 1,5 miliona Polaków, to przecież tam jest też 3,5 miliona Rusinów. [...] Powiadacie, że Galicja należy odwiecznie do Polski. Galicja to synonim upadku Polski – Galicji nie było, póki była Polska. Dopiero, kiedy Polska upadła, Austria stworzyła Galicję.

Warszawa, 22 maja 1919

[Posiedzenie Sejmu Ustawodawczego z dnia 22 maja 1919, Warszawa 1919]

Juliusz Zdanowski w dzienniku

Ofensywa na Galicję postępuje. Wreszcie znaleŸliœmy słabszych od siebie, po tylu latach, gdzie nas każdy gryzł i kopał. [Gen.] Haller w tych dniach ruszy ze sztabem dalej ku Lwowu. Z tym wszystkim boję się, że przy tych całych laurach wschodnich możemy sobie nie dać rady na Zachodzie.

Lublin, 25 maja 1919

[Dziennik Juliusza Zdanowskiego, t. II, 15 X 1918 – 23 VI 1919, Szczecin 2014]

ródło: Rzeczpospolita

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL