Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Rodzina

Prawa dzieci w postępowaniach transgranicznych

123RF
- Od kilkunastu tygodni pracowaliœmy nad zupełnie nowym projektem prawnych rozwišzań dotyczšcych uprowadzeń rodzicielskich, spraw, które sš rozstrzygane w trybie Konwencji Haskiej. Grupa ekspertów w resorcie sprawiedliwoœci przygotowała cały pakiet rewolucyjnych zmian w tym obszarze – ogłosił podczas konferencji prasowej Michał Wójcik, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwoœci.

Dzieci sš największym dobrem każdego społeczeństwa. Nie tylko na rodzicach, lecz także na państwie spoczywa obowišzek otaczania ich opiekš, chronienia i zapewniania możliwoœci rozwoju w ojczystym kraju. To zobowišzanie wobec wszystkich polskich dzieci, bez względu na to, gdzie się urodziły i jak potoczyły się ich rodzinne losy.

Otwarcie granic i przynależnoœć Polski do Unii Europejskiej sprawiły, że wielu Polaków pracuje i żyje na emigracji. Jednš z konsekwencji, jakie rodzi ten stan, sš dramatyczne przypadki zabierania dzieci polskim rodzicom przebywajšcym za granicš.

- Od wielu lat nasze państwo było wyjštkowo bierne. Dzisiaj przedstawiamy pakiet, który pokaże, że prawo krajowe wcale nie musi być bardziej restrykcyjne niż prawo międzynarodowe, a tak niestety w tym przypadku jest – powiedział wiceminister.

Bulwersujšce przypadki

Urzędy takie jak Jugendamt w Niemczech, Barnevernet w Norwegii czy Social Services w Wielkiej Brytanii zabierajš dzieci nie tylko obywatelom tych krajów, lecz także przebywajšcym za granicš Polakom, przekazujšc je rodzinom zastępczym (niemieckim, norweskim czy angielskim) albo do domów opieki. Dzieci te majš ograniczony kontakt z polskimi rodzicami, a czasem zabrania się im nawet mówić po polsku.

Drastycznym przykładem był niedawny przypadek odebrania w Niemczech przez Jugendamt noworodka polskiej matce. Ministerstwo Sprawiedliwoœci podjęło w tej sprawie natychmiastowe i zdecydowane działania, które sprawiły, że dziecko wróciło do matki.

Obowišzek interwencji

Dla skutecznej ochrony polskich dzieci potrzebne sš jednak zmiany w prawie. Dlatego w Ministerstwie Sprawiedliwoœci powstał projekt ustawy, która wyraŸnie wzmacnia polskie władze i daje instrumenty prawne niezbędne do reagowania na każdy przypadek odebrania za granicš dziecka polskiemu obywatelowi lub zagrożenia dobra takiego dziecka. W takich sprawach wspólne działania podejmować będš (m.in. poprzez wymianę niezbędnych informacji) nie tylko Minister Sprawiedliwoœci, lecz także Minister Spraw Zagranicznych oraz właœciwy konsul RP. Celem tych działań ma być zapewnienie, aby prawa dziecka były w pełni realizowane.

- Odchodzimy od zasady, że dziecko może być wydane już po orzeczeniu pierwszej instancji, to jest błšd - mówił Sekretarz Stanu Michał Wójcik. W regulacjach międzynarodowych takiego obowišzku nie ma i my sami narzuciliœmy sobie takie przepisy – dodał.

- Od kilku tygodni w każdej sprawie prowadzonej w trybie Konwencji Haskiej jest obowišzkowy także udział prokuratora. To jest bardzo ważna kwestia, ponieważ prokurator jest rzecznikiem praworzšdnoœci – zaznaczył wiceminister. I przypomniał o wydaniu przez Prokuratora Generalnego wytycznych dla polskich prokuratorów.

Projekt przewiduje wiele szczegółowych rozwišzań, które majš na celu dobro dziecka.

- Uproszczona zostanie procedura w przypadkach, gdy władze innych krajów oddzieliły dzieci od polskich rodziców, ale zgadzajš się, by trafiły one do Polski pod pieczę bliskich krewnych, rodziny zastępczej lub oœrodka opiekuńczo-wychowawczego. Jeœli już doszło do zabrania dziecka rodzicom, a postępowanie w tej sprawie może potrwać jakiœ czas, lepiej, by trafiło ono – choćby ze względu na język, tożsamoœć kulturowš i narodowš - do polskich opiekunów, a nie np. niemieckich czy angielskich. Wnioski o ustanowienie pieczy zastępczej w Polsce Minister Sprawiedliwoœci będzie kierował do właœciwych sšdów rejonowych, a te będš miały 14 dni na odpowiedŸ. Jedynie w przypadku, kiedy realizacja wniosku będzie wymagać, aby sšd uzyskał dodatkowe informacje, termin odpowiedzi będzie wydłużony do 21 dni. Takie rozwišzanie podyktowane jest koniecznoœciš podejmowania szybkich działań.

- Przeprowadzane przez kuratorów wywiady œrodowiskowe zwišzane z decyzjami o pieczy nad dziećmi sš dodatkowym instrumentem w rękach sšdów do dokładnego zbadania kandydata do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzenia rodzinnego domu dziecka. Ministerstwo Sprawiedliwoœci będzie prowadzić szkolenia kuratorów pod kštem właœciwej realizacji wniosków pochodzšcych z zagranicy.

- W trosce o należytš jakoœć sprawozdania kuratora sšdowego lub sporzšdzonej przez sšd informacji Minister Sprawiedliwoœci będzie mógł dokonać oceny tych materiałów i w razie potrzeby odesłać je do poprawienia lub uzupełnienia.

- Projekt reguluje także zasady finansowania wydatków zwišzanych z pobytem dziecka w pieczy zastępczej na terenie Polski. Wydatki te będš ponoszone przez powiaty. Koszty przywiezienia dziecka do Polski będzie mógł pokryć Skarb Państwa.

- W przypadkach, gdy walczšcy o prawa do swych dzieci rodzice będę musieli składać wnioski do zagranicznych sšdów czy innych instytucji, a nie będzie ich stać na opłacenie tłumacza, koszty tłumaczenia pokryje Skarb Państwa.

Projekt dotyczy też nieco innych pod względem prawnym, choć rodzšcych podobnie dramatyczne konsekwencje, przypadków, gdy w wyniku konfliktów między rodzicami wpływajš do Polski wnioski o wydanie za granicę przebywajšcych w ojczystym kraju polskich dzieci.

Wnioski o wydanie dzieci

Ministerstwo Sprawiedliwoœci notowało dotychczas ponad 100 takich spraw rocznie (w 2014 r. 164, a w 2015 r. już 218). Sš to wnioski, które wpływajš do Ministerstwa Sprawiedliwoœci jako organu centralnego. Statystyka ta nie obejmuje jednak wniosków kierowanych bezpoœrednio do sšdów. Połowa z tych spraw kończyła się rozstrzygnięciem w sšdzie. Pozostałe z różnych przyczyn były umarzane, choćby z powodu wycofania wniosku, porozumienia się rodziców, czy ukończenia przez dziecko 16 lat. Spoœród wniosków rozstrzyganych przez sšdy większoœć była oddalana. Jednak każdego roku zdarzały się orzeczenia nakazujšce wydanie dziecka za granicę.

Polska jest sygnatariuszem Konwencji Haskiej z 1980 r. dotyczšcej uprowadzenia dzieci za granicę. Akt ten uznaje za uprowadzenie każdy przypadek, gdy ojciec lub matka samowolnie, bez zgody drugiego rodzica lub innego opiekuna prawnego, wywożš dziecko poza państwo, w którym dziecko miało miejsce stałego pobytu. Oznacza to, że np. matka, która po 5 latach mieszkania w Niemczech, Wielkiej Brytanii czy Francji przyjeżdża z dzieckiem do Polski, a czyni to bez zgody posiadajšcego władzę rodzicielskš ojca dziecka albo bez zgody sšdu, może być potraktowana jako sprawca uprowadzenia, a ojciec będzie domagał się wydania dziecka.

Na mocy konwencji

Wnioski o zwrot dziecka z Polski pochodzš w 95 proc. przypadków od jednego z rodziców. Trafiajš się jednak również takie przypadki, gdy wniosek pochodzi od obcego organu opieki społecznej, np. Jugendamtu, który uzyskał prawo do opieki nad dzieckiem w wyniku orzeczenia sšdowego. Głoœna była m.in. sprawa domagania się przez Jugendamt wydania trojga polskich dzieci, odebranych w Niemczech polskiej rodzinie (rodzina ta wróciła do Polski), zakończona na szczęœcie oddaleniem wniosku niemieckiego urzędu przez Sšd Rejonowy w Bytomiu. Szerokim echem odbił się również protest matki, której córkę sšd wydał do Szwecji, a tamtejszy sšd pozbawił kobietę władzy rodzicielskiej.

W obowišzujšcym dotšd prawie Minister Sprawiedliwoœci nie miał możliwoœci skutecznego nadzoru nad tego rodzaju sprawami. Mógł pomagać, gdy dzieciom i ich polskim rodzicom dzieje się ewidentna krzywda (takie interwencje podejmowane sš odkšd Ministrem Sprawiedliwoœci jest Zbigniew Ziobro), ale brakowało ku temu jasnych, ustawowych przepisów. Składane na mocy Konwencji Haskiej wnioski o przekazanie dzieci z Polski za granicę wpływały wprawdzie do Ministerstwa Sprawiedliwoœci, ale jego rola sprowadzała się niemal jedynie do przekazywania spraw właœciwym sšdom, przed którymi postępowania – ze szkodš dla dzieci – toczyły się latami. Czas z tym skończyć. Państwo musi chronić polskie dzieci.

Rola ministra

Przygotowany w Ministerstwie Sprawiedliwoœci projekt ustawy precyzyjnie ustala postępowanie z wnioskami o przekazanie dziecka za granicę, wynikajšcymi z Konwencji Haskiej. Dotšd takiej ustawy nie było.

- Nowe przepisy sprawiš, że kierowane do Ministra Sprawiedliwoœci wnioski o wydanie polskiego dziecka za granicę, jeœli nie spełniš rygorystycznych wymogów formalnych, będš z miejsca zwracane wnioskodawcom.

- Ustawa wskazuje także na ogromnš wagę mediacji. W tym zakresie wzmocniona została rola Ministra Sprawiedliwoœci, który będzie mógł podejmować wszelkie dostępne prawem działania zmierzajšce do ułatwienia osišgnięcia porozumienia pomiędzy osobami, które toczš spór o powrót dziecka. Celem tych działań będzie ugodowe zakończenie sporu.

- Skutecznej kontroli decyzji o wydawaniu dzieci z Polski służyć ma też zmiana w zakresie wykonalnoœci orzeczeń sšdów. Wedle nowych przepisów, przynajmniej do czasu rozprawy apelacyjnej, dziecko pozostanie w Polsce, bowiem orzeczenia w trybie Konwencji Haskiej o wydanie dziecka będš wykonalne dopiero po uprawomocnieniu. Dziœ postanowienia sšdów w sprawach dotyczšcych zwrotu dzieci sš wykonywane z chwilš ich ogłoszenia, a więc już po pierwszej instancji, choć Konwencja Haska wcale tego nie wymaga.

- Minister Sprawiedliwoœci będzie mógł zwracać się do sšdów o dostarczenie informacji dotyczšcych stanu postępowania. Sšdy będš musiały udzielić odpowiedzi niezwłocznie.

Rozwišzania zawarte w projekcie nowej ustawy zmierzajš również do przyspieszenia rozpatrywania przez sšdy wniosków dotyczšcych wydania dziecka z Polski. Dziœ takie sprawy toczš się często po 2-3 lata, co nie służy dobru dziecka. Zdarza się, że w trakcie przewlekłych postępowań matki – w obawie przed utratš dziecka – ukrywajš się, przez co dziecko nie chodzi do szkoły czy przedszkola, i nie ma poczucia bezpieczeństwa.

Zasady postępowań

Aby nie dochodziło do szkodzšcych dzieciom sytuacji, opracowany w Ministerstwie Sprawiedliwoœci projekt wprowadza wiele nowych rozwišzań.

- W myœl proponowanych zapisów wnioskami o wydanie z Polski dzieci zajmie się w pierwszej instancji 11 sšdów okręgowych z wyspecjalizowanymi sędziami, a nie – jak dziœ – 300 sšdów rodzinnych rozsianych po całym kraju, gdzie nie ma tłumaczy czy doœwiadczonych w tego typu sprawach adwokatów, a sędziowie często po raz pierwszy w życiu orzekajš na podstawie Konwencji Haskiej. Rozwišzanie takie pozytywnie wpłynie na sprawnoœć postępowań i poprawi ich jakoœć. Sprzyjać będzie również specjalizacji sędziów.

- Utworzenie wyspecjalizowanych sšdów i szkolenia sędziów w sposób znaczny wzmocniš pozycję dzieci w postępowaniu, zwłaszcza w zakresie powinnoœci sędziów do bezpoœredniego zapoznania się ze stanowiskiem dziecka.

- Instancjš odwoławczš stanie się Sšd Apelacyjny w Warszawie.

- Ustawa wprowadza także Skargę Kasacyjnš od orzeczeń w sprawach o odebranie osoby podlegajšcej władzy rodzicielskiej lub pozostajšcej pod opiekš, prowadzonych w trybie Konwencji Haskiej z 1980 roku o cywilnych aspektach uprowadzenia dziecka za granicę. Skargę Kasacyjnš do Sšdu Najwyższego będš mogli wnieœć: Minister Sprawiedliwoœci Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka.

- Sšd Okręgowy będzie musiał rozpoznać sprawę w cišgu szeœciu tygodni.

- Każdy wniosek - ze względu na to, że dotyczy dziecka - wymaga szybkich działań. Dlatego będzie wysyłany przez Ministra Sprawiedliwoœci do adresata pocztš elektronicznš lub telefaksem, a oryginał listem poleconym za potwierdzeniem odbioru. Przekazanie wniosku w ten sposób do sšdu jest szczególnie uzasadnione w przypadku, kiedy zachodzi potrzeba podjęcia działań w celu zapewnienia dziecku ochrony.

- Przyspieszeniu postępowania ma służyć również wprowadzenie, na wzór m.in. Wielkiej Brytanii, Niemiec i Holandii, przymusu adwokackiego w sprawach o wydanie dziecka za granicę. Oznacza to, że toczšce spór strony będš musiały wskazać pełnomocników albo adwokaci zostanš wyznaczani z urzędu. Fachowe pełnomocnictwo usprawni prowadzenie spraw i zapobiegnie ich przecišganiu, np. poprzez uporczywe nieodbieranie wezwań sšdowych.

- Projektowana ustawa wprowadza możliwoœć, aby w postępowaniu przed Ministrem Sprawiedliwoœci zagraniczny wnioskodawca mógł być reprezentowany przez pełnomocnika. Wprowadzenie tego przepisu podyktowane jest oczywistymi względami praktycznymi. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika przebywajšcego w Polsce służyć będzie sprawnemu rozpatrzeniu wniosku.

- Sšdy będš miały obowišzek pisemnego uzasadniania swych postanowień. Nie wystarczy więc, jak teraz, uzasadnienie ustne. Wprowadzenie obligatoryjnych uzasadnień na piœmie ma istotne znaczenie ze względu na koniecznoœć zapoznania się z argumentami polskiego sšdu przez zagraniczne instytucje, które uczestniczš w sporze o dziecko. Minister Sprawiedliwoœci nie będzie już musiał w dodatkowym trybie występować do sšdów o takie uzasadnienia, przez co szybciej sprawa będzie mogła zostać rozpoznana w drugiej instancji.

- Przyspieszeniu postępowań będzie sprzyjało także przyjęcie zasady, że zleconš przez sšd opinię, co z reguły ma miejsce w tych sprawach, zespoły sšdowych specjalistów będš wydawały niezwłocznie - przed sprawami innego rodzaju, które nadesłano do opiniowania wczeœniej.

Zmieniamy dotychczasowš politykę, która przez lata nie stała na straży polskich dzieci. Nie może być dłużej tak, że za Niemcami czy Szwedami stoi cała machina państwowa, a matka lub ojciec z Polski pozostawieni sš samym sobie.

Przygotowane przez Ministerstwo Sprawiedliwoœci rozwišzania stojš na straży dobra dziecka i perspektywicznych interesów państwa. Sprawiš, że żadne polskie dziecko nie zostanie oddane w niewłaœciwe ręce, a tego typu sprawy w mniejszym stopniu będš się odbijać na najmłodszych.

Projekt ustawy ma zostać skierowany do uzgodnień międzyresortowych i konsultacji.

ródło: Ministerstwo Sprawiedliwoœci

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL