Prenumerata 2018 ju˜ż w sprzedża˜y - SPRAWD˜!

Opinie

Sšdy ignorujš wyrok TK w sprawie opłat handlowych innych niż marża

Fotorzepa, Jerzy Dudek
Sšdy powszechne ignorujš wyrok TK w sprawie opłat handlowych innych niż marża z Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego SK 20/12 z 16.10.2014 w sprawie konstytucyjnoœci art. 15 ust. 1 pkt 4 Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, uznajšcy pobieranie tzw. „opłat półkowych" za czyn nieuczciwej konkurencji dawał pewne nadzieje na zmianę orzecznictwa sšdów powszechnych, bardzo niekorzystnego dla przedsiębiorców stosujšcych jakiekolwiek opłaty handlowe inne niż marża. Analiza dotychczasowego orzecznictwa sšdów powszechnych, powołujšcego wprost wspomniane orzeczenie Trybunału, w znacznym stopniu pokazuje jednak, że nadzieje te były co najmniej przedwczesne. Jak bowiem wskazuje przeglšd udostępnionych na portalu orzecznictwa sšdów powszechnych wyroków sšdów odwołujšcych się wprost do orzeczenia Trybunału, SK 20/12, nie wpłynęło ono znaczšco na sposób rozumienia przez sšdy powszechne 15 ust. 1 nr 4 Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji i sšdy sztywno trzymajš się wytyczonych wczeœniej linii orzeczniczych.

Wyrok trybunału: Zakaz opłat dodatkowych konstytucyjny, ale...

Trybunał na samym poczštku swojego wyroku zaznaczył, że przedmiotem jego kontroli będzie wyłšcznie zgodna z Konstytucjš wykładnia art. 15 ust. 1 pkt 4 Ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji Zwracajšc uwagę na fakt, że zakaz opłat innych niż marża stanowi ingerencję w konstytucyjnš wolnoœć działalnoœci gospodarczej, TK zaznaczył dalej, że może być on uzasadniony wyłšcznie jeżeli będzie spełniał wymogi proporcjonalnoœci. Trybunał ocenił pozytywnie przydatnoœć art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. , oraz jego niezbędnoœć w zapewnianiu prawidłowego funkcjonowania gospodarki rynkowej, stawiajšc jednoczeœnie okreœlone wymogi odnoœnie jego stosowania na etapie analizy proporcjonalnoœci sensu stricto. Na tym etapie TK zaznaczył jasno m. in., że zakaz „opłat półkowych" jest konstytucyjny ponieważ: (a) nie oznacza bezwzględnego zakazu pobierania wszelkich opłat dodatkowych, lecz ogranicza się tylko do tych, które utrudniajš dostęp do rynku (zatem nie każda dopłata dodatkowa skutkuje utrudnieniem dostępu do rynku); (b) sšd stosujšc art. 15 ust.1 pkt 4 u.z.n.k. musi każdorazowo wykonać szczegółowy test, badajšcy przede wszystkim, czy opłaty dodatkowe (i) zostały zastrzeżone już na etapie zawierania umowy; (ii) czy zostały od poczštku sprecyzowane; (iii) czy pobierano je w sposób transparentny; (iv) czy zastrzeżono je z mocš wstecznš; (v) czy zastrzeżono je w zamian za œwiadczenia wzajemne; (vi) czy zastrzeżono je w sposób proporcjonalny. Ponadto TK stwierdził, że zakaz „opłat półkowych" spełnia wymogi konstytucjonalnoœci, ponieważ (c) nie istnieje domniemanie nieekwiwalentnoœci œwiadczeń; (d) sšd każdorazowo powinien badajšc charakter opłat uwzględniać aktualny stan wiedzy ekonomicznej i ich faktyczny wpływ na konkurencyjnoœć; (e) co do zasady dozwolone sš porozumienia o odpłatne o œwiadczenie usług dodatkowych; (f) ciężar udowodnienia nielegalnoœci opłat dodatkowych obcišża na zasadach ogólnych stronę dochodzšcš roszczeń, w szczególnoœci zaœ nie istnieje żadne domniemanie co do niedozwolonego charakteru opłat handlowych innych niż marża.

Podsumowujšc, Trybunał uznał art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. za konstytucyjny, o tyle, o ile pozwala on na każdorazowš wnikliwš analizę łšczšcych strony relacji handlowych, w szczególnoœci zaœ nie zawiera on żadnych domniemań co do niedozwolonego charakteru porozumień o opłatach dodatkowych. Dla należytej ochrony zawartej w art. 20 Konstytucji RP zasady wolnoœci gospodarczej jest zatem niezbędne, ażeby sšdy powszechne każdorazowo dokonywały drobiazgowej analizy porozumień dotyczšcych opłat dodatkowych z uwzględnieniem aktualnej wiedzy ekonomicznej. Wszelki automatyzm w orzekaniu prowadziłby zaœ do stosowania przepisu w sposób nieproporcjonalnie naruszajšcy zasadę wolnoœci gospodarczej zapisanš w art. 20 Konstytucji RP.

Powyższe twierdzenia, ze szczególnym naciskiem na brak przerzucenia przez art. 15 ust. 1 pkt. 4 u.z.n.k. ciężaru dowodu, zostały w całoœci podtrzymane przez Trybunał w uzasadnieniu do postanowienia SK 22/14 z 28.07.2015 r.

Reakcja Sšdów Powszechnych

Niestety, jak wskazuje analiza udostępnionych wyroków sšdów powszechnych (wydanych w grudniu i listopadzie 2014), odwołujšcych się bezpoœrednio do omówionego wyżej orzeczenia Trybunału, nie wpłynęło ono istotnie na sposób rozpatrywania przez nie spraw o narzucenie opłat majšcych stanowić utrudnienie w dostępie do rynku. Odwołania do orzeczenia SK 20/12 były na ogół krótkie i ogólnikowe, służyły ponadto jedynie potwierdzeniu wczeœniejszej argumentacji sšdu. I tak, w wyroku I ACa 951/14 z 16.12.2014 SA w Warszawie ograniczył się do przytoczenia stwierdzenia TK, że sama zdolnoœć do œwiadczenia wzajemnego ze strony dystrybutora w zamian za pobieranie opłat marketingowych nie wystarczy do stwierdzenia ekwiwalentnoœci œwiadczeń. SA w Poznaniu w swoim wyroku I ACa 937/14 z 16.12.2014 przytoczył jedynie stwierdzenie Trybunału, że art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. jest wobec istnienia na rynku tzw. „niedoskonałej konkurencji" niezbędny do ochrony wolnoœci prowadzenia działalnoœci gospodarczej, popierajšc nim swoje rozumowanie zmierzajšce do uznania opłat pobieranych przez dystrybutora za czyn nieuczciwej konkurencji. W swoim wyroku I ACa 949/14 z 9.12.2014 SA w Warszawie ograniczył się zaœ do stwierdzenia, że Trybunał w swoim orzeczeniu uznał art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. za konstytucyjny i pożšdany z punktu widzenia ochrony wolnoœci gospodarczej. Znaczne fragmenty orzeczenia TK SK 20/12, również te mówišce o koniecznoœci dokładnej analizy okolicznoœci konkretnego wypadku, zacytował wprawdzie w swoim wyroku I ACa 1281/14 z 30.12.2014 SA w Poznaniu, cały wywód skwitował jednak niestety lakonicznym stwierdzeniem, że Sšd Okręgowy, którego wyrok był przedmiotem kontroli sšdu apelacyjnego, uczynił zadoœć wszystkim kryteriom wymienionym przez Trybunał. Jak widać, w wymienionych wyżej orzeczeniach wyrok Trybunału powoływany był jako retoryczny ozdobnik, majšcy służyć dodatkowemu uzasadnieniu dotychczasowej linii orzeczniczej; nie przywoływano w nich tych jego wštków, które mogłyby jš podważyć.

Osobnego potraktowania wymaga kwestia twierdzeń TK odnoœnie rozłożenia ciężaru dowodu, która stała się nawet przedmiotem orzecznictwa SN: w wyroku I CSK 136/14 z 17.04.2015 Sšd, przywołujšc wspomniany wyrok TK, podkreœlił, że z art. 15 ust. 1 pkt. 4 u.z.n.k. nie wynika domniemanie, jakoby opłata handlowa inna niż marża miała stanowić czyn nieuczciwej konkurencji; doprowadziło go to do stwierdzenia, że w badanym stanie faktycznym nie doszło do naruszenia u.z.n.k. Powyższy wyrok SN przywołany został przez SA w Warszawie w wyroku I ACa 2045/14 z 27.08.2015 doprowadzajšc sšd do takich samych konkluzji. Bezpoœrednio do wyrażonego przez TK poglšdu o braku istnienia domniemania naruszenia zasad uczciwej konkurencji przez opłaty inne niż marża SA w Warszawie odniósł się jeszcze w dwu orzeczeniach: w wyroku I ACa 1929/14 z 30.07.2015 uznał on wprost, że domniemanie takie nie wynika z art. 15 ust. 1 pkt. 4 u.z.n.k.; w wyroku I ACa 1730/14 z 21.05.2015 ujšł on sprawę nieco łagodniej, twierdzšc że „rzeczywiœcie w art. 15 ust. 1 ustawy nie zostało [ono] uregulowane w sposób bezpoœredni"; w obu tych wyrokach uznał on jednak że z materiału dowodowego wynikało, że rzeczone opłaty miały charakter niedozwolony. Dla kontrastu należałoby jednak przytoczyć w tym miejscu orzeczenia, w których ten sam SA w Warszawie explicite odrzuca przytoczone wyżej twierdzenia TK. W orzeczeniu I ACa 696/14 z 17.11.2014, Sšd odwołujšc się bezpoœrednio do orzeczenia SK 20/12 stwierdził, iż „nie podziela [on] stanowiska Trybunału", jakoby ciężar dowodu w sprawach z art. 15 ust. 1 pkt 4 obcišżać miał twierdzšcego, że pobrane opłaty stanowiły czyn nieuczciwej konkurencji. Zaznaczył on, iż „stanowisko to [wyrażone w wyroku TK] nie wišże sšdów powszechnych". W swoim orzeczeniu I ACa 1932/14 z 7.07.2015 stwierdził on natomiast, że „zawarte w jego [Trybunału] uzasadnieniu stwierdzenie dotyczšce funkcji gwarancyjnych innych relewantnych przepisów ustawowych, (...) nie daje podstaw do odmiennego niż do tej pory interpretowania zasady rozkładu ciężaru dowodu". Warto zaznaczyć, że drugie orzeczenie stoi w sprzecznoœci nie tylko z uzasadnieniem wyroku TK, lecz także odwołujšcego się do niego kwietniowego wyroku SN.

Jeżeli jednak przyjrzeć się całoœci powoływanych orzeczeń, a nie tylko ich fragmentom, w których znajdujš się bezpoœrednie odwołania do wyroku Trybunału, to widać wyraŸnie, że stosujš one rozumowania stojšce w sprzecznoœci z tymi zaproponowanymi przez Trybunał także w innych punktach. Przekonanie o domniemaniu stanowienia przez opłaty dodatkowe czynu nieuczciwej konkurencji pojawia się także w wyrokach SA w Poznaniu I ACa 937/14 czy też SA w Warszawie I ACa 949/14. W wyrokach SA w Warszawie I ACa 696/14 i I ACa 949/14, czy też SA w Poznaniu I ACa 951/14 odmiennie, niż wynika to z treœci wyroku TK, wprost wyrażone jest przekonanie, że sam fakt pobierania opłaty dodatkowej jest dostatecznym dowodem na stanowienie przez niš utrudnienia w dostępie do rynku. W wyroku I ACa 949/14 SA w Warszawie stwierdził ponadto, znów wbrew orzeczeniu Trybunału, że z celu art. 15 ust. 4 pkt 1 u.z.n.k. wynika, że statuuje on bezwzględny zakaz pobierania jakichkolwiek opłat od dostawców za przyjęcie towaru do sprzedaży. Swoje twierdzenia, sprzeczne z wyrokiem Trybunału, sšdy niejednokrotnie wspierajš przez odwołanie do wczeœniejszego orzecznictwa.

Pozwala to przypuszczać, że rzecz ma się podobnie również w przypadku tych orzeczeń w sprawie „opłat półkowych", zapadłych już po wydaniu wyroku Trybunału SK 20/12, które w żaden sposób się do niego nie odwoływały.

Podsumowanie

Wydaje się, że wyrok Trybunału nie wpłynšł na orzecznictwo sšdów powszechnych. Udostępnione orzeczenia, odwołujšce się wprost do wyroku SK 20/12 wskazujš jasno, że z jednej strony te orzeczenie TK powoływane jest jako retoryczny ozdobnik w celu wzmocnienia przez sšdy ich dotychczasowego orzecznictwa, z drugiej zaœ we wszystkich omówionych wyżej wyrokach w sposób mniej lub bardziej otwarty wyrażane sš poglšdy sprzeczne z opisanym przez Trybunał konstytucyjnym rozumieniem swobody działalnoœci gospodarczej.

Stanowi to złš wiadomoœć nie tylko dla tych, którzy liczyli na złagodzenie niekorzystnego dla dystrybutorów orzecznictwa odnoœnie dodatkowych opłat handlowych. Wskazuje to także na ignorowanie przez sšdy zasady wykładni prokonstytucyjnej, nakazujšcej w procesie interpretacji prawa uwzględniać przepisy konstytucji w brzmieniu nadanym im przez orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. W odniesieniu do zagadnienia opłat handlowych innych niż marża oznacza to, że praktyka orzecznicza de facto ignoruje wyważenie pomiędzy konstytucyjnymi prawami i wolnoœciami podmiotów prywatnych (dostawców i sprzedawców), uwzględniajšc wyłšcznie interesy tych pierwszych.

Godne uwagi jest, że okolicznoœć ta była podnoszona przez wnioskodawców skargi konstytucyjnej, będšcej przedmiotem postanowienia TK SK 22/14. Trybunał jednak nie uwzględnił jej w swoim orzeczeniu, zwracajšc uwagę na fakt, że sšdowe stosowanie prawa może być przedmiotem kontroli Trybunału wyłšcznie w sytuacji, w której „jednolita i konsekwentna praktyka stosowania prawa w sposób bezstronny ustaliła wykładnię danego przepisu", co jednak nie miało miejsca w przypadku art. 15 ust. 1 pkt. 4 u.z.n.k.

Tym samym jedynš szansš na uporzšdkowanie sytuacji i zapewnienie stosowania prokonstytucyjnej wykładni art. 15 ust. 1 pkt. 4 u.z.n.k. jest orzecznictwo Sšdu Najwyższego (choć i ono bywało ignorowane przez sšdy apelacyjne). Pozostaje mieć nadzieję, że SN odniesie się szerzej do kwestii zasad kwalifikowania opłat handlowych innych niż marża jako czynów nieuczciwej konkurencji w uzasadnieniu do swojej ostatniej uchwały III CZP 73/15 z 18.11.2015.

Bartosz Soloch, prawnik w Rödl & Partner w Warszawie

ródło: rp.pl

WIDEO KOMENTARZ

REDAKCJA POLECA

NAJNOWSZE Z RP.PL