Film
Odyseja wizjonera kina
Od piątku na ekranach "Spotkania na krańcach świata". Nowy dokument Wernera Herzoga to fascynujący portret Antarktydy
Amerykańska Fundacja Nauki zaprosiła Herzoga, by sfilmował lodowy kontynent i życie ludzi w bazie naukowej McMurdo. Ale w zamyśle reżysera to nie miał być jeszcze jeden dokument przyrodniczy, których pełno jest w telewizji.
Herzog informuje o tym widza już od pierwszych scen, gdy zapowiada, że nie zamierza opisywać "harmonijnego życia ludzi w otoczeniu pluszowych pingwinów". I jakby na przekór tej deklaracji – z właściwą sobie ironią – pokazuje stadko pingwinów. Część z nich idzie na północ, część rozbiega się na południe. Zostaje tylko jeden. Rozgląda się. I na przekór reszcie rusza w stronę gór.
Można tę scenę potraktować jedynie jako komediową wstawkę. Jednak według mnie wyraża ona przede wszystkim postawę samego Herzoga wobec świata.
Droga pod prąd
Od czasu, gdy ten urodzony w 1942 roku filmowy samouk opuścił jako nastolatek swoją wieś przy granicy z Austrią, zawsze szedł własną drogą. Uciekał od społeczeństwa i wielkich skupisk miejskich. W amazońskiej puszczy kręcił fabuły – m.in. "Aguirre, gniew Boży" (1968) i "Fitzcarraldo" (1982) – w których jego przyjaciel Klaus Kinski stworzył postać śmiałka szaleńca rzucającego wyzwanie porządkowi natury. Te filmy przyniosły Herzogowi rozgłos i sławę wizjonera kina.
Do odległych miejsc podróżował również, realizując dokumenty. Pokazywał Czarny Ląd w "Latających lekarzach Afryki Wschodniej" (1969) i "Fatamorganie" (1979). Fotografował pustkowia Rosji ("Dzwony z głębi" z 1993 roku).
Wyprawy Herzoga otaczają legendy o jego wyczynach. Namówił m.in. amazońskich Indian na przeciągnięcie po lądzie wielkiego statku. Ale w tej nieustannej odysei nie chodziło mu o bicie jakichkolwiek rekordów.
Herzog docierał do odległych miejsc, bo w ten sposób wyrażał swój protest wobec banalności cywilizacji stworzonej przez ludzi. Sprzeciwiał się pysze, która zakłada, że we współczesnym świecie wszystko już odkryto i wyjaśniono.
Dlatego w "Spotkaniach na krańcach świata" reżyser przygląda się rzeczywistości z pokorą dziecka, które jeszcze nie wszystko rozumie, zadaje napotkanym w bazie ludziom naiwne z pozoru pytania.
Kim są bohaterowie dokumentu? To – jak podkreśla Herzog – marzyciele. Tacy jak on ostatni romantycy, którzy porzucili dotychczasowe wygodne życie. Na arktycznym lodowcu spotykamy byłego bankowca będącego teraz kierowcą 30-tonowego autobusu, filozofa obsługującego wózek widłowy. Jest też potomek Azteków, który z dumą prezentuje swoje nienaturalnie długie dłonie – świadectwo przynależności do rodziny królewskiej. Każdy z nich przybył tu na spotkanie z tajemnicą.
Mówi badacz, który na Antarktydzie poszukuje neutrinów, najmniejszych cząsteczek na świecie: – Choć potrafię je matematycznie policzyć, to mam wrażenie, jakbym chciał zmierzyć i opisać odrębny świat. Pełen duchów i bóstw.
Grupa naukowców leży na ziemi. Nasłuchują głosów przepływających pod lodem fok. – To jest jak muzyka Pink Floyd – zachwyca się jedna z badaczek. Biolog komórkowy obserwuje otwornice, najprymitywniejsze jednokomórkowce. Czy mają inteligencję? – ostrożnie pyta Herzog. – Zasysając ziarenka piasku, postępują jak artyści – pada odpowiedź.
Twórca mitów
Herzog nie jest typem dokumentalisty, który spokojnie czeka, aż rzeczywistość sama się przed nim odsłoni. Natomiast często zamienia ją w swoich filmach w ożywiony mit. Gdy jako 20-latek sportretował w "Heraklesie" (1962) mężczyzn ćwiczących na siłowni, pokazał ich jako atletów ucieleśniających wyobrażenie o antycznym herosie. W "Lekcjach ciemności" (1992) przyglądał się pierwszej wojnie w Zatoce Perskiej. W serii monumentalnych ujęć wykreował wizję spełnionej Apokalipsy.
"Spotkania na krańcach świata" również imponują rozmachem, ale opowiadają o fenomenie życia we wszelkich formach istnienia.
Oczywiście austriacki filmowiec nie byłby sobą, gdyby zachwytu nad światem nie podszył grozą. Pokazuje wydrążone w lodzie korytarze, ziejące zimną pustką przestrzenie. Potęga natury budzi lęk, wymyka się racjonalnemu poznaniu.
Rekomenduj artykuł Oddano głosów:
