Przebicie kurtyny korporacyjnej służy bezpieczeństwu obrotu

źródło: Rzeczpospolita

+zobacz więcej zdjęć

Redakcja poleca:

• Dwaj powiązani właściciele są traktowani jak jeden

Wspólnicy i akcjonariusze spółek kapitałowych nie mogą czuć się bezkarni. Nie ponoszą oni – co do zasady – odpowiedzialności za zobowiązania swoich spółek, ale od tej zasady są wyjątki

Jedną z podstawowych zasad polskiego prawa spółek jest nieponoszenie przez nich odpowiedzialności za zobowiązania spółek, których są udziałowcami/akcjonariuszami (art. 151 § 4 i art. 301 § 5 kodeksu spółek handlowych).

Bez prawnej odrębności

W przypadku bowiem szczególnego rodzaju nadużyć czy zaniechań, za które odpowiadają wspólnicy, istnieje możliwość pominięcia ich prawnej odrębności w stosunku do spółki poprzez uniesienie czy nawet przebicie tzw. kurtyny korporacyjnej.

Czym jest odpowiedzialność przebijająca?

Koncepcja piercing the corporate veil wywodzi się z prawa amerykańskiego. Została przyswojona w prawie niemieckim, gdzie występuje jako Durchgriffshaftung. W Polsce funkcjonuje w ograniczonym zakresie, w szczególnych przypadkach. Polskie sądy (z nielicznymi wyjątkami) nie zaaprobowały koncepcji odpowiedzialności osobistej wspólników.

Stan ten próbuje zmienić doktryna, widząc w tej odpowiedzialności interesujący mechanizm będący np. w sp. z o.o. alternatywą dla subsydiarnej odpowiedzialności jej zarządu. W niektórych państwach sądy akceptują odpowiedzialność przebijającą, w sytuacjach gdy na skutek działania wspólników spółek kapitałowych dochodzi do różnego rodzaju naruszeń.

Są to najczęściej nadużycie formy prawnej spółki lub stosunku dominacji, pomieszanie sfer majątkowych czy niedokapitalizowanie spółki. Sąd może również pominąć prawną odrębność spółki i wspólników w drodze wykładni celowościowej, gdy uwzględniając ratio legis i funkcję danego przepisu, uzna prymat wartości chronionych interpretowaną normą nad wartościami, które w kontekście interpretowanej normy chroni zasada prawnej odrębności spółki.

Podstawą takiego działania jest zasada zakazu nadużycia prawa. Może być ona dla sądu podstawą do stwierdzenia, że doszło do nadużycia prawa lub dokonano czynności sprzecznej z zasadami współżycia społecznego, dobrymi obyczajami lub mającej na celu obejście prawa.

Wydaje się, że należy dokonać rozróżnienia, w ramach szeroko rozumianej odpowiedzialności wspólników, pomiędzy przebiciem kurtyny korporacyjnej, a jej uniesieniem. Przebicie będzie miało miejsce w sytuacji pociągnięcia wspólników do odpowiedzialności za zobowiązania spółki, natomiast o uniesieniu korporacyjnej kurtyny będziemy mogli mówić w przypadkach pominięcia struktury korporacyjnej i odniesieniu się bezpośrednio do wspólników z innych przyczyn.

Nie zawsze również pociągnięcie do odpowiedzialności wspólnika kwalifikowane jest jako klasyczne przebicie kurtyny korporacyjnej. Tak będzie np. w przypadku wystąpienia bezpośrednio przeciwko wspólnikowi spółki kapitałowej z roszczeniem deliktowym. Mając jednak na uwadze, że we wszystkich tych przypadkach dochodzi do pominięcia odrębności prawnej spółki i wspólnika, podział ten ma znaczenie bardziej semantyczne.

Podstawą do zastosowania przebicia kurtyny korporacyjnej lub pominięcia odrębności prawnej spółki może być konkretny przepis lub w wyjątkowych okolicznościach szeroko rozumiane nadużycie formy prawnej spółki.

Wtedy formalną podstawą odpowiedzialności wspólnika może być art. 2 k.s.h. w zw. z art. 5 lub art. 354 § 1 i 2 kodeksu cywilnego, gdy ma miejsce nadużycie instytucji spółki (nadużycie prawa) w sposób sprzeczny ze społeczno-gospodarczym celem odrębnej podmiotowości osób prawnych.

W sytuacji posłużenia się spółką w celu obejścia prawa można dochodzić uznania takiej czynności za nieważną (art. 58 § 1 k.c.). Warto  przyjrzeć się, jakie są możliwości pociągnięcia wspólników spółek kapitałowych do odpowiedzialności w Polsce.

Nadużycie formy prawnej

Nadużycie formy prawnej spółki ma miejsce, gdy spółka wykorzystywana jest przez wspólnika do obejścia zakazów ustawowych, uniknięcia lub ograniczenia odpowiedzialności lub do działania w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego na szkodę osób trzecich. Opieranie się na literalnej wykładni przepisów najczęściej nie wystarczy do przeciwstawienia się tego typu nadużyciom.