Pozwy zbiorowe nie w każdej sprawie

autor: Paweł Gałka

źródło: Rzeczpospolita

+zobacz więcej zdjęć

Redakcja poleca:

• Pryska mit pozwów zbiorowych

Ustawa ma szanse przyczynić się do większego poszanowania prawa przez uczestników stosunków cywilnoprawnych oraz jego egzekwowania – uważa adwokat z kancelarii Wardyński i Wspólnicy

Ustawa z 17 grudnia 2009 roku o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym budzi, co zrozumiałe, żywe zainteresowanie. Są już informacje prasowe o pozwach wniesionych w tym trybie: przez powodzian oraz pacjentów. Ci pierwsi domagają się ustalenia odpowiedzialności za skutki powodzi, drudzy zaś – zapłaty kwoty pieniężnej z racji zarażenia wirusem żółtaczki.

Te skrajnie różne kategorie zgłaszanych żądań pozwalają postawić pytanie, czy do tego rodzaju roszczeń ustawa w ogóle znajduje zastosowanie. Kwestia ta jest interesująca także z tego względu, że to właśnie zakres przedmiotowy ustawy budził największe wątpliwości na etapie prac legislacyjnych.

Z udziałem konsumentów

Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawę stosuje się w sprawach o roszczenia o ochronę konsumentów. Na pierwszy rzut oka wydaje się dość jasne, o jaką kategorię roszczeń chodzi. W istocie jednak nawet ten przepis budzi wątpliwości interpretacyjne.

Pojęcie konsumenta zdefiniowane zostało na użytek prawa cywilnego w art. 221 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Pozwy zbiorowe o ochronę konsumentów będą zatem mogły być wnoszone tylko w sprawach, w których podstawą roszczenia jest czynność prawna z udziałem konsumenta – zwykle umowa – i w przeważającej mierze będą kierowane przeciwko przedsiębiorcom.

Czym jest roszczenie

Roszczeniem jest natomiast uprawnienie obejmujące żądanie określonego zachowania (działania albo zaniechania), a więc np. roszczenie o zapłatę, o wymianę rzeczy na wolną od wad, o złożenie oświadczenia woli.

Wątpliwości budzić będzie na pewno, czy żądanie jedynie ustalenia istnienia prawa lub stosunku prawnego może być dochodzone w trybie tej ustawy. Wydaje się, że pojęcie roszczenia, użyte zarówno w art. 1 ust. 1, jak i w art. 1 ust. 2 ustawy, odnosi się tylko do roszczeń w znaczeniu materialnoprawnym, a nie procesowym. Innymi słowy, w postępowaniu grupowym można się domagać od pozwanego tylko konkretnego świadczenia (działania albo zaniechania), ale już nie ustalenia.

Jedyny wyjątek uczyniono w stosunku do roszczeń pieniężnych – w takim wypadku powództwo może się ograniczać do żądania ustalenia odpowiedzialności pozwanego (art. 2 ust. 3 ustawy). Co ciekawe, powód nie musi wówczas wykazywać się interesem prawnym, co jest konieczne w zwykłym powództwie opartym na art. 189 kodeksu postępowania cywilnego Można niewątpliwie dochodzić także roszczeń innych niż pieniężne, co wynika wprost z art. 2 ust. 1 ustawy, który ujednolicenia wysokości roszczeń domaga się tylko w sprawach o roszczenia pieniężne.

Niejasna jest też kategoria ochrony konsumentów. Wprawdzie nasze prawo cywilne zawiera regulacje w nauce prawa określane łącznie tą nazwą, ale nie jest to żadna konkretnie wyodrębniona grupa przepisów. W ujęciu szerokim ochrona konsumenta oznaczałaby zatem każde roszczenie, z którym może wystąpić konsument przeciwko przedsiębiorcy, wynikające z czynności prawnej (umowy), w ujęciu wąskim natomiast tylko takie, które oparte jest na tzw. prawie konsumenckim (np. regulującym klauzule niedozwolone czy zawieranie umów na odległość). Trudno stwierdzić, które z zaproponowanych rozwiązań zyska aprobatę judykatury.

Odpowiedzialność za szkodę

Roszczenia z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny oraz z tytułu czynów niedozwolonych: tutaj mniej wątpliwości budzi określenie drugiej i trzeciej kategorii spraw rozpoznawanych w postępowaniu grupowym. Odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny oraz z czynów niedozwolonych jest bowiem wyraźnie wyodrębniona w kodeksie cywilnym (art. 449 ¹ – 449¹¹ oraz art. 415 – 449). Każde zatem roszczenie oparte na normach prawnych wyinterpretowanych z art. 415 – 449¹¹ k. c. będzie się nadawało do rozpoznania w trybie ustawy.