Rzecz o książkach
Ten, który mówi nie
Dialog Krzysztofa Karaska ze Zbigniewem Herbertem
KRZYSZTOF KARASEK: – Jesteś postrzegany jako ten, który mówi „nie”; tak przynajmniej widzą cię czytelnicy, z czym zresztą w dużym stopniu się nie zgadzam. Bo jest to jednak nietypowe „nie”. To twoje „nie” jest – można by powiedzieć – nienawykowe, wynika z głębokiego przeświadczenia, że w ten sposób odsłania się i broni byt. Ale i płacisz za to swoje konsekwentne „nie” wysoką cenę. I tu dostrzegam rozbrat, linię podziału z twoimi przyjaciółmi z dawnej opozycji demokratycznej, którym po roku 1989 wystarczyło, że coś się zmieniło, drgnęło, że założyli partie, a nawet wygrywają wybory. Mówią, że to twoje konsekwentne „nie” jest reliktem. Tym „nie” przypominasz jednak, że nie wszystko zostało załatwione. Wynika ono również z twojego pojmowania etyki i powołania pisarza.
Kiedyś miałem przyjemność zwrócić ci uwagę na pewien wiersz, który wydał mi się twoim doskonałym duchowym portretem nakreślonym przez greckiego poetę Konstandinosa Kawafisa – „Che face... il gran rifuto”, tytuł pochodzi z „Piekła” Dantego (pieśń III, wersy 59 – 60), co można tłumaczyć jako „Ten, który dokonał wielkiej odmowy”:
Dla niektórych ludzi przychodzi taka godzina,
kiedy muszą powiedzieć
wielkie Tak
albo wielkie Nie. Od razu widać, kto z nich w duszy ma
gotowe Tak. Wypowiada je i od razu wyżej się wspina,
od razu wzrasta w czci
i szacunku dla samego siebie.
Ten, który powiedział
Nie – nie żałuje.
Gdyby zapytali go, czy chce
odwołać je, nie odwoła.
Ale właśnie to Nie –
to słuszne Nie – na całe życie
go grzebie.
(przekład Zygmunta Kubiaka)
A teraz pytanie, które chciałem ci zadać: ku czemu skierowana jest twoja odmowa? I co musiałoby być spełnione, żebyś dokonał „wielkiego Tak”?
ZBIGNIEW HERBERT: – Trzeba się nauczyć mówić „nie”. To może przejść w jakąś złą manierę, ale „nie” jest bardzo istotną częścią mowy. To niezgoda na zło. Czy na podejrzenie, że to może być zło. Zakładam wtedy weto i od tego nie odstąpię. (pauza) Ale wszystko to jest zawieszone w ampułce takiej, jak u Goethego w drugiej części „Fausta”. Są takie ampułki, w ampułkach są jakieś puszki. Ja bym chciał to sprowadzić na ziemię: polską, zroszoną łzami, krwią naszych braci i sióstr, i powiedzieć, że jedną z najbardziej mnie męczących spraw jest niejasność. Całkowita niejasność sytuacji. Jaka jest tego geneza?
Otóż geneza to jest Okrągły Stół. Przecież zebrało się 100 czy 200 panów, nie pytali mnie o zdanie, siedli, rozporządzili jakiś Senat, całe moje życie tzw. polityczne znalazło się w zasięgu ich rąk i oni o tym życiu decydowali. Jaka była cena tego podziału? Cena była prosta dla byłych komunistów – żeby im się nic nie stało w okresie przejściowym. Natomiast panowie, którzy zawierali to porozumienie – to był były KOR, intelektualiści, prawda – popełnili błąd kainowy. Nie waham się powiedzieć, bracia i siostry, to był błąd kainowy. Jeżeli tylko elita się liczy, a o społeczeństwie – nie mówię o narodzie, bo zaraz padłby zarzut nacjonalizmu i tak dalej – nikt nie pamięta, nikt go nie pyta o zdanie, to mamy podstawową przyczynę, dlaczego tego ustroju nie uważam za III Rzeczpospolitą, a za kontynuację PRL z ludzką twarzą. I to o to KOR-owcom chodziło. Żeby był PRL z ludzką twarzą, a oni byli na wierzchu. No, to nie był mój ideał.
I tutaj zaklinam: „Niechaj żywi nie tracą nadziei i przed narodem niosą oświaty kaganiec”, mówię, że lustracja to nie byłoby wieszanie kogokolwiek na latarni. Sam, jako prawnik, aplikant sądowy, widziałem wykonywanie wyroku śmierci i nie chcę, nigdzie na świecie, jeszcze go zobaczyć. Każdy wykonany wyrok jest dla mnie ciosem, gdziekolwiek. U nas chodziło jedynie o odsunięcie od władzy tych wszystkich, którzy tę władzę sprawowali i do rynsztoka doprowadzili. To nie są moje słowa, ale Artura Sandauera, którego nikt nie lubił, a ja go lubiłem, mimo że napisał o mnie bardzo krytyczną recenzję. Ja wciąż powołuję się na boks, który był moim sportem w młodości, krótko. Nie mogę wychodzić na ring i po dostaniu pierwszego sierpowego powiedzieć do sędziego: „Panie sędzio, ten świntuch dał mi po mordzie, niech pan go trzyma za ręce. To ja mam bić”. No, panowie, gdzie jesteście? Jakie jest wasze poczucie rzeczywistości?
Rekomenduj artykuł Oddano głosów:
