Przy wadliwym wymówieniu odprawa do zwrotu

- Zwolniliśmy pracownicę w związku z likwidacją jej stanowiska pracy. Jednak sąd przywrócił ją do pracy, podzielając jej zdanie, że de facto stanowisko nie zostało zlikwidowane. Czy mamy prawo żądać od niej, by zwróciła odprawę wypłaconą na podstawie ustawy o zwolnieniach grupowych, którą dostała rok temu?

Pracownik zwalniany z przyczyn niedotyczących pracowników na podstawie ustawy z 13 marca 2003 o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy (DzU nr 90, poz. 844 ze zm.) ma prawo, po spełnieniu określonych w niej warunków, do odprawy pieniężnej.

Jeśli zdecyduje się odwołać od wypowiedzenia umowy o pracę do sądu, kwestionując przyczynę wskazaną w wymówieniu, a w trakcie postępowania sądowego okaże się, że ta przyczyna była pozorna, to sąd pracy – stosownie do żądania pracownika – orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia, a jeżeli umowa o pracę uległa już rozwiązaniu – o przywróceniu pracownika do pracy albo o odszkodowaniu (art. 45 kodeksu pracy).

Brak podstaw wypłaty

Niezależnie jakie będzie orzeczenie, pracownik jest zobowiązany zwrócić wypłaconą odprawę z tytułu zwolnień grupowych. Faktycznie nie było bowiem podstaw do stosowania w tym wypadku przepisów ustawy dotyczących odprawy. Z przepisów tych wynika bowiem, że odprawa przysługuje pracownikowi tylko w związku z rozwiązaniem stosunku pracy w ramach zwolnienia grupowego (albo indywidualnego dokonanego wyłącznie z przyczyn niedotyczących pracownika).

Stanowisko takie zostało potwierdzone w  orzecznictwie sądowym. W wyroku z 5 listopada 2007 (II PK 29/07) Sąd Najwyższy stwierdził, że skutkiem ustalenia w toku procesu sądowego braku przyczyn niedotyczących pracownika, które uzasadniałyby wypowiedzenie umowy o pracę, musi być uznanie bezpodstawności wypłaty odprawy pieniężnej.

Świadczenie to przysługuje tylko wówczas, gdy rozwiązanie umowy o pracę następuje właśnie z tych przyczyn. W konsekwencji wyrok sądu nakazujący przywrócenie do pracy (albo stosowne odszkodowanie) przesądza o konieczności zakwalifikowania wypłaconej pracownikowi odprawy jako świadczenia nienależnego w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego.

Taka linia orzecznicza

jest kontynuowana również w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego, w szczególności w wyroku z 22 czerwca 2011 (II PK 4/11). W uzasadnieniu tego orzeczenia sąd, powołując się na wcześniejsze orzecznictwo, wyjaśnił m.in., że odszkodowanie z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę na podstawie ustawy o zwolnieniach grupowych i odprawa pieniężna wypłacana z tytułu takiego zwolnienia to dwie odrębne instytucje prawne. Prawo do nich powstaje w ściśle określonych przypadkach.

Alternatywa rozłączna

Z logicznego punktu widzenia między zakresami zastosowania obu regulacji zachodzi relacja alternatywy rozłącznej. Jeśli bowiem pracodawca rozwiązał umowę na podstawie ustawy o zwolnieniach grupowych i przyczyny wypowiedzenia są prawdziwe, to powstaje obowiązek zapłaty odprawy.

Pracownik nie ma wówczas prawa do odszkodowania z tytułu nieuzasadnionego rozwiązania umowy o pracę. Jeśli przyczyny wymówienia (leżące po stronie pracodawcy) są nieprawdziwe, to pracownik nabywa uprawnienia wskazane w art. 45 k.p., tracąc jednocześnie prawo do świadczeń na podstawie ustawy o zwolnieniach grupowych.

Co istotne, pracownik nie może odmówić zwrotu uzyskanej odprawy, zasłaniając się okolicznością, że odprawę tę zużył.

Jak orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z 26 czerwca 2006 (II PK 330/05), pracownik, wnosząc pozew o przywrócenie do pracy lub odszkodowanie, musi liczyć się z tym, że powództwo może zostać uwzględnione. Wtedy odpadnie podstawa zapłaty odprawy, a wypłacona kwota stanie się świadczeniem nienależnym.