Bard Legionów: Kiedy przyjdzie zbożny czas...

aktualizacja: 09.12.2009, 08:01
Józef Mączka
Józef Mączka
Foto: Muzeum Wojska Polskiego

Wielkie powstania tworzą swych bardów, bardowie sławią ich dzieje. Jacek Kaczmarski uosabia „Solidarność”; Krzysztof Kamil Baczyński – powstanie 1944 roku. Kogo w takim razie uznamy za barda Legionów Polskich?

Jednym z nich może być Jerzy Żuławski, autor przecudnego przesłania o sztafecie powstańczych pokoleń pod tytułem „Synkowie moi”. On jednak niedługo i nie w pierwszej linii służył, i przedwcześnie zakończył życie w szpitalu zakaźnym w Dębicy. A na przykład Edward Słoński zaczynał swoją służbę po drugiej stronie frontu i dopiero, poczynając od uwolnienia od Rosjan Warszawy (5 sierpnia 1915), tworzył obrazy losu żołnierza legionowego, które na stałe weszły do literatury. Byłoby tych kandydatów więcej.
Ale zwracam szczególną uwagę na najdłużej pozostającego w służbie Józefa Mączkę. Jego wizerunek szarego Leguna zakorzenił się najmocniej i stał się najbardziej popularny. Podobnie myślał autor wstępu do najpopularniejszego zbioru wierszy Mączki, zatytułowanego „Starym szlakiem”: „Człowiek ten, bardzo, bardzo skromny ukrywał w swej duszy przebogaty, czarowny świat piękna, ale rzadko tylko i niewielu ludziom świat ten pokazywał. Może by o nim nikt się nie dowiedział, gdyby nie wielka wojna i boje Legionów o zmartwychwstanie Polski. Wówczas, śród huku dział i tętentu kopyt końskich, […] rozśpiewała się dusza poety i stał się Józef Mączka twórcą przepięknego rapsodu żołnierskiego. Talent tego rozmiłowanego w wojnie rycerzyka, bohatera spod Młotkowa, dał Polsce najpłomienniejszą i najszczerszą pieśń obozową ze wszystkich, jakie nad polskimi pobojowiskami rozbrzmiewały”.
Józef Mączka urodził się 2 czerwca 1888 roku w Zaleszanach niedaleko Sandomierza. Ojciec, dzierżawca majątku, uczestniczył jako 13-latek w powstaniu 1863 roku. Młody Mączka uczył się w gimnazjum we Lwowie, a maturę złożył w Rzeszowie w 1907 r. Po niej poszedł na Politechnikę Lwowską, i na ten okres przypadają pierwsze (niepublikowane) próby literackie. W 1914 wstąpił do Strzelca, a gdy wybuchła wojna, razem z bratem zaciągnął się do Legionów. Służył w przesławnym 2. Szwadronie Ułanów rtm. Zbigniewa Dunin-Wąsowicza (tych spod Rokitny).
Walczył dzielnie, bo już w 1915 r. awansował na chorążego, w listopadzie 1916 r. na podporucznika, by w 1917 r. obszyć pagony insygniami porucznika 2. Pułku Ułanów. Po pokoju brzeskim w lutym 1918 roku II Brygada płk. Hallera, w której Mączka służył, przekroczyła pod Rarańczą linie frontu. Niestety, część żołnierzy została przez Austriaków aresztowana i osadzona w obozach. Za zdradę stanu groziła im kara śmierci. Mączka zdołał uciec i dołączył do swej brygady po rosyjskiej stronie frontu. Służył w I Korpusie, ale niedługo, bo po bitwie pod Kaniowem znalazł się w niewoli niemieckiej.
Ale i z tej niewoli uszedł, przyłączył się do Polskiej Organizacji Wojskowej, by kierować rozbitków polskich formacji do dywizji gen. Lucjana Żeligowskiego na Kubaniu. Wkrótce i sam tam dociera.
Nie zmogli go Austriacy, Niemcy ani bolszewicy, uległ wszechobecnej w tym rejonie cholerze. Zgon nastąpił 9 września 1918 r., na dwa miesiące przed odzyskaniem niepodległości, której nadejście wieszczył. W 1933 r. jego zwłoki sprowadzono do Warszawy i uroczyście pochowano na Powązkach. Nikt wówczas nie miał wątpliwości, że to Mączka był bardem Legionów. W 1939 r. planowano nadanie imienia poety szkole powszechnej w Zaleszanach, ale wybuch wojny pokrzyżował plany. Nastąpiło to dopiero 10 listopada 1998 roku. Ponadto odsłonięto wówczas kamień pamiątkowy ufundowany przez miejscowych obywateli, z dyrektorem szkoły Jerzym Partyką na czele. Szkołę i obelisk widać dobrze z drogi prowadzącej z Sandomierza do Stalowej Woli.
[ramka][srodtytul]Józef Mączka[/srodtytul]
[b]Matuli mojej...[/b]
A kiedy przyjdzie zbożny czas,
że zmilkną już armaty –
może powrócim obaj wraz
do progów Twojej chaty...
Jako z rodzinnych ongiś niw
wracalim w czas spokojny,
powiadać dzieje kłośnych żniw,
gdy dzień się kończył znojny!
I radość z nami wejdzie w próg
i zmilknie łez niedola –
jeśli pozwoli dobry Bóg,
że wrócim razem z pola...
A kiedy przyjdzie zbożny czas,
że zmilkną już armaty –
może choć jeden wróci z nas
do progów Twojej chaty...
nie przyjdzie – rzecze – brat ze żniw
całować Twoje dłonie...
powalił – ci go sen wśród niw –
na zżętym hen zagonie!...
W dalekim polu brat śpi mój,
w skrwawionej legł koszuli...
i medalionik – i list Twój
do piersi zimnej tuli!...
Lecz kiedy przyjdzie zbożny czas,
że zcichną armat grzmoty –
a w dom nie wróci żaden z nas,
w dożynek dzień on złoty –
O Matko ucisz łzy i ból,
a pomyśl w onej chwili:
zapracowali się wśród pól,
toż słodko będą śnili!...
Bo skoro snem ich zmorzył trud –
na krwawej śpiącym grzędzie
Twojego serca jasny cud
przez wieki śnić się będzie!...
[i][w lutym 1915 r., Józef Mączka, „Starym Szlakiem”, Kraków 1917][/i] [/ramka] [i]Janusz Cisek, dyrektor Muzeum Wojska Polskiego. W latach 90. dyrektor Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku. Autor m.in. „Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego” (wspólnie z Wacławem Jędrzejewiczem) oraz albumu „Józef Piłsudski”. Profesor w Instytucie Europeistyki UJ
Strona internetowa autora [link=http://www.januszcisek.pl]www.januszcisek.pl[/link] Masz pytanie, wyślij e-mail do autora [mail=jcisek@muzeumwp.pl]jcisek@muzeumwp.pl[/mail][/i]
Komentarz dnia
Żródło: Rzeczpospolita

Żadna część jak i całość utworów zawartych w dzienniku nie może być powielana i rozpowszechniana lub dalej rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (w tym także elektroniczny lub mechaniczny lub inny albo na wszelkich polach eksploatacji) włącznie z kopiowaniem, szeroko pojętę digitalizację, fotokopiowaniem lub kopiowaniem, w tym także zamieszczaniem w Internecie - bez pisemnej zgody Gremi Media. Jakiekolwiek użycie lub wykorzystanie utworów w całości lub w części bez zgody Gremi Media lub autorów z naruszeniem prawa jest zabronione pod groźbą kary i może być ścigane prawnie.

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami "Regulaminu korzystania z artykułów prasowych". Formularz zamówienia można pobrać na stronie www.rp.pl/licencja.

POLECAMY

KOMENTARZE