Dziecko płci męskiej stanu szlacheckiego

Lektury dzieciństwa - Maciej Szyszko

źródło: AKG/East News

Józef i Bronisław Piłsudscy. 1871 r.

źródło: Muzeum Wojska Polskiego

Maria Piłsudska – matka Józefa. Akwaforta

źródło: Kolekcja Prywatna

+ Zobacz więcej zdjęć

Józef Klemens Piłsudski urodził się 5 grudnia 1867 roku w Zułowie, niedaleko Podbrodzia, 60 km na północ od Wilna. Był to dzień świętego Klemensa i dlatego imię to dodano do pierwszego, Józefa.

Chrzest odbył się w pobliskim kościele w Sorokopolu (Sorokpolu) dziesięć dni później, 15 grudnia. Akt chrztu brzmi: „Roku tysiąc osiemset sześćdziesiątego siódmego, miesiąca grudnia, dnia trzeciego (15 grudnia według kalendarza gregoriańskiego) w Sorokopolu, w kościele rzymskokatolickim, ksiądz Tomasz Woliński, proboszcz tegoż kościoła, ochrzcił z zachowaniem wszelkich obrzędów sakramentu imionami Józef Klemens niemowlę płci męskiej urodzone tegoż roku 23 listopada (5 grudnia według kalendarza gregoriańskiego) w dobrach Zułów, parafii sorokopolskiej, syna małżonków ślubnych Józefa i Marii z Billewiczów Piłsudskich, stanu szlacheckiego. Trzymali do chrztu: Józef Marcinkowski z Konstancją Rogalską, oboje stanu szlacheckiego”.

[A. Borkiewicz, Źródła do biografii Józefa Piłsudskiego z lat 1867 – 1892, Niepodległość, t. XIX, Warszawa 1939; Aleksandr Giedroyć, J. Piłsudski i Uniwersytet Charkowski. Akta osobowe studenta. Aspekt społeczno-historyczny, w: Piłsudski i Ukraina. Materiały z konferencji popularnonaukowej, Tarnopol 2002, s. 33 – 36.]

KRES „PANICZA Z ZUŁOWA” Tu jest dziecko, które ma swoje dziecięce radości i dziecięcą figlarność. Z lewej strony stoi „panicz z Zułowa”, skłonny do najbardziej posuniętej względności w stosunku do ludzi, przebaczenia, postać subtelna i delikatna, niczego dla siebie niepragnąca. Takim byłem do 1926 roku. W maju 1926 roku zamknąłem go na klucz… już do samej śmierci będzie siedział pod kluczem.Józef Piłsudski do Artura Śliwińskiego 9 listopada 1931

Przynależność do stanu szlacheckiego wymagała potwierdzenia stosownym dokumentem. Nie nastąpiło to od razu. Dopiero w grudniu 1879 ojciec 12-letniego wówczas Ziuka postanowił wyrobić mu w Kownie dokument stwierdzający jego szlacheckie pochodzenie:

„Z ukazu Jego Cesarskiej Mości wydano niniejsze przez Kowieńskie Zebranie Delegatów szlachcicowi Józefowi Klemensowi, synowi Józefa Wincentego Piotra Piotrowicza, Kazimierza Ignacego – Piłsudskiemu, urodzonemu 23 listopada (st. st.) 1867 roku, w tym, że on, Józef Klemens Piłsudski, został zaliczony postanowieniem tegoż Zebrania z dnia 30 listopada 1879 roku do rodu Piłsudskich, uznanego za szlachecki, orzeczeniem wileńskiego Szlacheckiego Zebrania Delegatów z dnia 31 sierpnia 1819 roku i 30 czerwca 1830 roku i utwierdzonego w tym stanie ukazem rządzącego Senatu, Departament Heraldii, z dn. 31 marca 1864 roku nr 8072 i jako urodzonemu po zatwierdzeniu swego rodu w stanie szlacheckim, na podstawie 280 rozdziału IX t. „Zbioru praw”, został uznany jako ostatecznie zatwierdzony w szlachectwie i wpisany w szóstą część rodowej księgi szlacheckiej. Na dowód czego niniejsze świadectwo niniejszymi podpisami i przyłożeniem pieczęci skarbowej potwierdza się. Miasto Kowno, dnia 30 grudnia (st. st.) 1879 roku.

Podpisali: gubernialny marszałek szlachty hr. Zubow, delegaci szlachty: Turczyński, Ospirman, sekretarz Mańkowski, naczelnik kancelarii Kurczewski”.

[Józef Piłsudski 1867 – 1935, Kraków 1935, s. 16.]

Nigdy z tego dokumentu nie skorzystał, a jedynym przywilejem, jaki z niego wynikał, były lepsze warunki odbywania kary więzienia i zesłania.

Duch Napoleona pod Powiewiórką

Dzieciństwo, jak wspominał po latach, było sielskie i anielskie. Niczego mu w nim nie brakowało, ale ów okres dobrobytu zakończył się wraz z pożarem, który strawił rodzinny dwór w Zułowie w lipcu 1875 roku. Późniejszy Naczelnik przyjął to zrządzenie losu z pokorą, nigdy nie afiszował się koligacjami z możnymi rodami Litwy i Korony ani dobrobytem okresu dzieciństwa.

Józef był czwartym z kolei dzieckiem, w 1864 przyszła na świat Helena, w roku 1865 Zofia, zwana Zulą, a w kolejnym Bronisław. W Zułowie przyszło na świat jeszcze troje dzieci: Adam, Kazimierz i Maria, a już w Wilnie urodzili się: Jan, Ludwika, Kacper oraz bliźnięta Piotr i Teodora. Bliźnięta zmarły w półtora roku po urodzeniu.

Zułów był wielkim majątkiem, który wraz z pozostałymi wniesionymi przez Marię majątkami liczył 8000 hektarów i chlubił się kilkuwiekową historią. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z XVII wieku. Jej właścicielem był wówczas kasztelan nowogrodzki Aleksander Wojna-Jasieniecki. W roku 1812 car Aleksander bawił w stolicy powiatu, Święcanach, a przez sam Zułów cofały się wojska rosyjskie, które opuściły w czerwcu tego roku Wilno. W pierwszych dniach lipca podeszły pod Święcany podjazdy francuskie, a pod Powiewiórką, około 8 kilometrów od Zułowa, miała miejsce bitwa kawalerii francuskiej dowodzonej przez gen. Sebastianiego z jazdą rosyjską.